Ο Πολίτης Κέιν

Κριτικός: Φίλιππος Χατζίκος

Έκδοση Κειμένου: 10/10/2020

Ο Τσάρλς Φόστερ Κέιν γεννήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα σε μία φτωχή οικογένεια αλλά στα πρώτα χρόνια της ζωής του κατέστη πάμπλουτος. Η μητέρα του κληρονόμησε ένα ράντσο το οποίο κυριολεκτικά βρέθηκε πάνω σε ένα ανεξερεύνητο χρυσορυχείο και ο μικρός Τσαρλς ορίστηκε κύριος του πολυποίκιλου πλούτου της οικογένειας. Μόνο που έπρεπε να περιμένει να φτάσει τα 25 έτη και η ανατροφή του, μαζί με τη μέχρι τότε διαχείριση της περιουσίας, ανατέθηκε στον τραπεζίτη Θάτσερ.

Όταν ήρθε η ώρα να τεθεί σε θέση οδηγού του όλου «συστήματος ιδιοκτησιών» που είχε περιέλθει στην ιδιοκτησία του, δήλωσε απερίφραστα στους εμβρόντητους τραπεζίτες πως το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι οι εφημερίδες. Τα υπόλοιπα μπορούσαν να συνεχίσουν οι ίδιοι να τα διαχειρίζονται κατά το δοκούν. Τούτη είναι η αφετηρία της πολυτάραχης δημόσιας και ιδιωτικής ζωής του «Πολίτη Κέιν».

Ο Όρσον Γουέλς, ξεκινώντας το έργο του με ένα άτυπο πρελούδιο υπό τη μορφή σύντομης επικήδειας κινηματογραφικής μνείας για τον Κέιν, εισάγει τον θεατή σε μία καλοστημένη πλάνη. Σε ένα εικοσάλεπτο αφηγείται όλη τη ζωή του πρωταγωνιστή του με τρόπο δημοσιογραφικό, προσφέροντας κάθε πιθανή πληροφορία που μπορεί να χρειαστεί το κοινό. Ο Τσαρλς Φόστερ Κέιν γεννήθηκε φτωχός, κατέστη άνευ προσπάθειας ζάμπλουτος ηγέτης μίας αυτοκρατορίας, έφτασε να ρυθμίζει σαν ταλαντούχος μαριονετίστας την κοινή γνώμη δια του Τύπου του, νυμφεύθηκε δις και πέθανε μόνος σ’ ένα ημιτελές παλάτι που όμοιό του δεν είχε ξαναδεί η ανθρωπότητα, έχοντας πρώτα γνωρίσει την προσωπική κατάπτωση.

Υπάρχει όμως μία λεπτομέρεια που αφήνει ανικανοποίητους τους παραγωγούς της νεκρολογίας του μεγιστάνα και αυτή συνίσταται σε μία μόνο λέξη, που έμελλε τελικά να γραφεί με χρυσά γράμματα στη ιστορία του κινηματογράφου: Ρόουζμπαντ. Η στερνή λέξη που εκστόμισε ποτέ ο Κέιν, αφήνοντας την τελευταία του πνοή. Ένα δυσεπίλυτο αίνιγμα που εξήψε τη φαντασία των δημοσιογράφων που καλύπτουν το γεγονός του θανάτου του και τους ανάγκασε να διεξάγουν εξαντλητική έρευνα μέχρι να προσδιορίσουν το ακριβές περιεχόμενό της. Ρόουζμπαντ: τι μπορεί να εννοούσε ο Κέιν, πνέοντας τα λοίσθια, με αυτή την απλή λέξη.

Ο Γουέλς, δομώντας αφηγηματικά την ταινία του με ένα σύστημα παράλληλων φλασμπάκ, ξεπαστρεύει κάθε έννοια παραδοσιακής αφήγησης στο Χόλιγουντ της εποχής. Δε μπορείς να αφηγηθείς τη ζωή ενός larger than life τύπου σαν τον εικονιζόμενο με γραμμικό τρόπο, μοιάζει να λέει, αν ελπίζεις να πετύχεις κάτι ποιοτικά ανώτερο από την μεθοδευμένη εξιστόρηση των σημαντικών συμβάντων της ζωής του. Η μνήμη, άλλωστε, ως κλειδί του χαρακτήρα Κέιν, δε γνωρίζει γραμμικότητα. Κινείται ανεξέλεγκτα μπρος και πίσω, στέκεται όπου επιθυμεί και ταλαιπωρεί ανεξαρτήτως βούλησης.

Έτσι, η εμβάθυνση στον χαρακτήρα του Κέιν τελείται με ύφος αντίστοιχο ταινίας μυστηρίου, μόνο που το ζητούμενο δεν είναι ποιος τον σκότωσε, αλλά τι του απαγόρευσε να ζήσει τη ζωή του παρότι φαινομενικά διέθετε κάθε άνεση που μπορούσε κανείς να φανταστεί. Όσο οι ερευνητές προσεγγίζουν άτομα κεφαλαιώδη στη ζωή του Κέιν και αυτά εξιστορούν τις εμπειρίες τους σιμά του, τόσο ο Γουέλς ακολουθεί μία ιδιότυπη συναισθηματική γραμμικότητα στην προσέγγιση του κεντρικού χαρακτήρα. Με άλλα λόγια, οι ακανόνιστες αναδρομές των αφηγήσεων, σημείο της αδιαφορίας του για την «ιστορία» του Κέιν (με την οποία άλλωστε έχει ξεμπερδέψει από τα πρώτα λεπτά) φανερώνουν με ακρίβεια και πολυμέρεια την σταδιακή έκπτωση του από έναν κεφαλαιοκρατικό παράδεισο σε μία εκκωφαντική γήινη ερημιά.

Με μία δόση καλοπροαίρετης υπερβολής, ο αμερικανικός κινηματογράφος θα μπορούσε να διακρίνεται σε περίοδο προ Πολίτη Κέιν και μετά αυτόν. Έχουν ήδη γραφτεί και ειπωθεί πολλά για τις καινοτομίες του έργου, οι οποίες έχουν υποστηριχθεί σθεναρά από την παγκόσμια κριτική. Σημαντική προς τούτο και γενικότερα στην έγκαιρη επανεκτίμηση του έργου, το οποίο διέγραψε μέτρια εισπρακτική πορεία, υπήρξε η συμβολή του Αντρέ Μπαζέν τη δεκαετία του 1940. Δεν έλειψαν βέβαια και οι αμφισβητίες, μερικοί εκ των οποίων υπήρξαν επιφανείς (ο Μπόρχες και ο Ντ. Γ. Γκρίφιθ, λόγου χάρη).

Δύσκολα κανείς μπορεί να φανταστεί το αμερικανικό σινεμά δίχως το επίτευγμα του Γουέλς και των συνεργατών του. Τα καθοριστικά deep focus πλάνα του διευθυντή φωτογραφίας Γκρεγκ Τόλαντ μοιάζουν σαν αφετηρία του νουαρικού τρόπου, με εμφανείς σε αυτά τις επιρροές γερμανικού εξπρεσιονισμού. Η δουλειά του μετέπειτα σημαντικού σκηνοθέτη Ρόμπερτ Γουάιζ στο μοντάζ υπήρξε επίσης εμβληματική: φτάνει να θυμηθεί κανείς τη σεκάνς όπου δεκαπέντε χρόνια κοινού βίου του Κέιν με την πρώτη σύζυγό του δίδονται επιτυχώς σε δύο λεπτά.

Ακόμα και στον τομέα του μακιγιάζ ο «Πολίτης Κέιν» χάραξε τον δρόμο προς τη ρεαλιστική απεικόνιση του γήρατος στην όψη του Όρσον Γουέλς. Φυσικά, στην κορυφή των καταλυτικών στοιχείων που περιέχει το συγκεκριμένο φιλμ για την εξέλιξη του κινηματογράφου τίθεται το σύστημα των πολλαπλών αφερέγγυων αφηγήσεων, το οποίο αποτελεί σταθμό στη σεναριογραφική τέχνη.

Όλα τα παραπάνω ανήκουν και αναλύονται κοπιωδώς σε επιστημονικά βιβλία κινηματογραφικής θεωρίας και ιστορίας, μαζί με την προβληματική διαδικασία της προ-παραγωγής που γνώρισε η ταινία του Γουέλς (δεδομένου ότι βασίζεται εν πολλοίς στον βίο του μεγιστάνα του Τύπου Γουίλιαμ Ράντολφ Χερστ, ενός ανθρώπου με ύψιστη επιρροή στα δρώμενα της εποχής). Ο «Πολίτης Κέιν», ωστόσο, δεν είναι μία συλλογή καινοτομιών, ούτε και ένα φιλμ πειραματισμού και διεύρυνσης των τεχνικών όρων του σινεμά. Είναι μία υποδειγματικής έντασης αφήγηση εξανθρωπισμού ενός τεθλασμένου μεγαλείου, με όρους που καθιστούν το απίθανο βεληνεκές της προσωπικότητας του Κέιν συναισθηματικά προσεγγίσιμο από το ευρύ φάσμα του κοινού.

Ο Τσάρλς Φόστερ Κέιν, στην αρχή της ιστορίας του, διαθέτει ένα εξωπραγματικό εκτόπισμα και ο αντίκτυπός του στον δημόσιο βίο μοιάζει μνημειώδης. Παρουσιάζεται έτοιμος να διασχίσει όλο τον πλανήτη και να καθορίσει την εποχή του, αφήνοντας το στίγμα του σε αμέτρητους τομείς: Τύπος, πολιτική, τέχνη. Ο Κέιν πασχίζει να αποκτήσει το μόνο πράγμα που στερήθηκε, την άδολη αγάπη των παιδικών χρόνων, και διαθέτοντας κυριολεκτικά άπειρους οικονομικούς πόρους και πολιτική επίδραση θεωρεί ότι έχει βρει το αντίτιμό της. Όλες οι αντιφατικές ενέργειές του συνηγορούν προς τούτο. Ωστόσο, συναισθηματικά ακρωτηριασμένος από νεαρή ηλικία, αδυνατεί να εκδηλώσει ένα πραγματικό συναίσθημα ο ίδιος, φαλκιδεύοντας κάθε πιθανή ελπίδα του για εξιλέωση.

Ο πάλαι ποτέ μεγιστάνας καταλήγει -μέσω της συγκλονιστικής κινηματογράφησης του Γουέλς– να μοιάζει με ξέπνοο ανθρωπάκι, φοβικός και μόνος, στερημένος από οποιοδήποτε ζεστό συναίσθημα στον ωκεανό του πλούτου του, με όλα του τα έργα να φαντάζουν λιλιπούτεια μπροστά στο μέγεθος της μοναξιάς που βιώνει στις ύστατες στιγμές του. Μέσα στο σκοτεινό παλάτι Ζαναντού που διατηρείς ως τελευταίο τόπο διαμονής, ένα μνημείο του σετ ντιζάιν της εποχής, ο Κέιν πενθεί έναν βίο που στερήθηκε εξ αρχής, τις ξοδεμένες δυναμικές της προσωπικότητάς του σε έναν a priori άγονο αγώνα. «Αν δεν ήμουν πλούσιος, θα γινόμουν ένας σπουδαίος άνδρας» ομολογεί στη μέση του έργου και είναι η απόκριση της δικής του απογοήτευσης για ο, τι συνέβη στο σύντομο πέρασμά του. Είναι ένας άνθρωπος ικανός να ρυθμίσει υπογείως τις τύχες μίας χώρας, αλλά όχι τη δική του ζωή.

Όμηρος μίας παιδικής μνήμης που εξαλείφθηκε πριν την ώρα της, εξορισμένος στην ανεπάρκεια των απροσμέτρητων υλικών αγαθών που δεν συνιστούν καν επιβράβευση ενός προσωπικού του κόπου, με μία ριζωμένη θλίψη να γεμίζει τους αδειανούς χώρους του παλατιού του, η ιστορία του νάρκισσου Τσαρλς Κέιν είναι τελικά συνώνυμο μίας εκκωφαντικής προτετελεσμένης ήττας, που κρύβει μέσα της μία θλίψη για τα μηδαμινά έργα και τις πικρές μέρες ενός μεγιστάνα που έσβησε δίχως ποτέ να γευτεί το νέκταρ της παιδικής αθωότητας που έχασε.

Από την αποτυχία του Πολίτη Κέιν να αγοράσει τη στοργή από τις συντρόφους του, να εξασφαλίσει την πεπλανημένη αγάπη της κοινής γνώμης, να επιβάλλει την βούλησή του με το στανιό επί του καλλιτεχνικού αποτελέσματος βαφτίζοντας το άσπρο μαύρο, ανακύπτει πάντως μία εγγενώς αισιόδοξη στάση: όλοι γεννιούνται και πεθαίνουν, κάποιοι μάλιστα έχουν το προνόμιο να αποβιώσουν πάμπλουτοι, μα για το βάσανο της στέρησης της ανθρώπινης επαφής, τα χρήματα, η ψευδεπίγραφη φαντασμαγορία και η εξουσία δεν συνιστούν ικανοποιητικό γιατρικό.

Βαθμολογία:

Κριτικός: Γιώργος Ξανθάκης

Έκδοση Κειμένου: 12/10/2023

Σε μια δυσοίωνη νυχτερινή λήψη, η κάμερα εστιάζει αργά σε έναν ψηλό σιδερένιο φράχτη με το αρχικό «K». Μετά εξερευνά το αχανές και μεγαλόπρεπο Xanadu: άδειες γόνδολες που λικνίζονται σε μια ιδιωτική λίμνη, εξωτικά ζώα που στοιβάζονται σε έναν ιδιωτικό ζωολογικό κήπο, περιποιημένο γκαζόν -όλα τυλιγμένα στην ομίχλη. Πάνω από την ομίχλη δεσπόζει η κορυφή ενός λόφου, στον οποίο βρίσκεται ένα κάστρο, με ένα μοναδικό φως να λάμπει σε αυτό. Μέσα βρίσκεται ένας ετοιμοθάνατος άνδρας που κρατά μια κρυστάλλινη σφαίρα που περικλείει ένα χειμωνιάτικο σκηνικό και ψεύτικο χιόνι. Προφέρει τη λέξη «Rosebud», και πεθαίνει, ρίχνοντας τη σφαίρα, η οποία σπάει σε μικροσκοπικά θραύσματα. Έτσι ξεκινά ο «Πολίτης Κέιν» του Orson Welles. Μετά από πολλά πρότζεκτ που απέτυχαν, κυρίως μια προσαρμογή του «Heart of Darkness» του Joseph Conrad, το 26χρονο παιδί-θαύμα, με ήδη αισθητή παρουσία στον κόσμο του θεάτρου και του ραδιοφώνου, έκανε αυτό που είναι αναμφισβήτητα το πιο εκπληκτικό ντεμπούτο στην ιστορία του κινηματογράφου.

Ο νεκρός ήταν ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο, ο μεγιστάνας του Τύπου Charles Foster Kane. Στην αίθουσα προβολής ενός πρακτορείου ειδήσεων, μια ομάδα δημοσιογράφων παρατηρεί πως η δημόσια ζωή του Kane, που χαρακτηρίζεται από άφθονο πλούτο και έντονα κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα, δεν δίνει απάντηση στο αινιγματικό «Rosebud». Ένας δημοσιογράφος αποφασίζει να βρει τη λύση του μυστηρίου, ερευνώντας την παιδική ζωή του Kane και παίρνοντας συνεντεύξεις από σημαντικά για εκείνον πρόσωπα. Όλοι τους είναι πρόθυμοι να μιλήσουν, αλλά κανείς δεν μπορεί να του δώσει την εξήγηση που αναζητά. Το «Rosebud», που σχεδόν χρησιμοποιείται σαν mcguffin, είναι σημαντικό στοιχείο για να υποδηλώσει τη χαμένη ανθρωπιά του χαρακτήρα. Η συγκινητικά λυτρωτική απάντηση δίνεται αναπάντεχα στο τέλος όταν η κάμερα εστιάζει στους σωρούς των υπαρχόντων του Kane μέχρι να φτάσει σε ένα φλεγόμενο καμίνι στο οποίο οι εργάτες ρίχνουν όλα τα αντικείμενα που θεωρούν σκουπίδια…

Ο «Πολίτης Κέιν» αποτελεί μία από τις αρχετυπικές ταινίες όλων των εποχών, με καθολική αναγνώριση και οικουμενική επιρροή στην τέχνη του κινηματογράφου. Το μεγαλείο της ταινίας άρχισαν να συνειδητοποιούν οι ευρωπαίοι κριτικοί στα μέσα της δεκαετίας του ‘50, ιδιαίτερα όταν ο θεωρητικός του κινηματογράφου Andre Bazin ανακάλυψε σ’ αυτήν το μοντέλο μιας καινούργιας κινηματογραφικής αισθητικής βασισμένης όχι στο μοντάζ, αλλά στη «λήψη σεκάνς». Η κύρια μέριμνα στην αισθητική του « Κέιν» δε συνίσταται στη μετατροπή των εικόνων σε ενότητες μέσω του μοντάζ, αλλά στην εντός κάδρου σκηνοθεσία (mise-en-scene). Ο Welles θεωρείται ιδρυτής και μετρ της αισθητικής αυτής, όπως ο Eisenstein θεωρείται ιδρυτής και μετρ του μοντάζ.

Επαναστατική υπήρξε και η δομή της αφήγησης. Εξαρθρώνοντας τη χρονολογική σειρά στην παράθεση των γεγονότων της πλοκής, ο Welles αποδιάρθρωσε την κλασική αριστοτελική αφήγηση με την αυστηρή σχέση αίτιου-αιτιατού και εισήγαγε για πρώτη φορά τη δομή της “συνεκδοχικής” αφήγησης, προσπαθώντας να ανασυνθέσει το πορτραίτο του κεντρικού ήρωα με βάση πολλαπλές αφηγήσεις που φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της ζωής του. Δεν βλέπουν όμως όλοι τον ήρωα με τον ίδιο τρόπο, με αποτέλεσμα τα φλας-μπακ να είναι αντιφατικά μεταξύ τους και αναξιόπιστα. Αυτή που μας αποκαλύπτει την αλήθεια είναι η κάμερα. Αυτή είναι που μέσα από τις πολλές αφηγήσεις ξεδιπλώνει τον πραγματικό χαρακτήρα και τα αληθινά συναισθήματα του Kane. Η τέχνη είναι αυτή που αποκαλύπτει τελικά πιο πολλά για τη ζωή.

Η αφήγηση δεν ακολουθεί την κλασική δομή αρχή-μέση-τέλος, αντίθετα αρχίζει από το τέλος. Η επιγραφή «No trespassing» στην είσοδο του Xanadu συμβολίζει την αδυναμία διείσδυσης στον εσωτερικό κόσμο του Kane και προετοιμάζει τον θεατή για μια ταινία στην οποία η «λύση» του δράματος δεν θα δοθεί από τον σκηνοθέτη αλλά θα κάνει μέτοχο αυτού του μυστηρίου και τον θεατή. Το φιλμ ξεκινά με τον θάνατο του Kane -και «ανοίγει» και «κλείνει» με εικόνες μέσα από τον φράχτη του μυθικού κάστρου Χanadu. Η λέξη «Rosebud» αποτελεί το νοηματικό «κλειδί» της ταινίας, λέξη που επαναλαμβάνεται καθ’ όλη τη διάρκειά της ως τα τελευταία πλάνα, λέξη-μυστήριο που πάνω της χτίζεται η αφήγηση. Το ρεπορτάζ του δημοσιογράφου συνιστά μια δράση που λειτουργεί ως πλαίσιο και σύνδεσμος των υπολοίπων δράσεων. Η δράση αυτή αποτελεί μια σταθερά που μας επαναφέρει στο παρόν, δημιουργεί μια γενική ροή πληροφοριών και προσανατολίζει τον θεατή.

Ο «Κέιν» είναι μια ταινία-ορόσημο για μυριάδες λόγους, ένας από τους οποίους είναι η ποικιλία των τεχνικών που χρησιμοποιούνται. Πράγματι, καμία από τις κινηματογραφικές μεθόδους του παρελθόντος δεν μένει αχρησιμοποίητη, αλλά ο «Κέιν» συνεισφέρει επίσης μια σειρά από κινηματογραφικές καινοτομίες, κυρίως την εκπληκτική φωτογραφία βαθιάς εστίασης του Gregg Toland, ένα μεγαλούργημα σκιών και έντονων κοντράστ. Ο Welles χρησιμοποίησε γρηγορότερο φιλμ, φακούς μικρότερης εστιακής απόστασης και έντονο φωτισμό προκειμένου να επιτύχει ένα μεγάλο βάθος πεδίου, δηλαδή μεγάλη απόσταση μέσα στην οποία η εικόνα είναι ευκρινής. Αυτή η δυνατότητα τον κάνει να διαχωρίζει τα επίπεδα και να δημιουργεί πολλαπλές δράσεις σε μεγάλο βάθος. Σημαντική ήταν η συμβολή στο ιδιοφυές σενάριο του συγγραφέα Herman Mankiewicz, αδελφού του σημαντικού σκηνοθέτη Joseph Mankiewicz («Όλα για την Εύα»).

Ο Welles, μια εγωκεντρική και λαμπρή προσωπικότητα, εισέβαλε τόσο πολύ σε κάθε πόρο των έργων του, ώστε η σκιά του να είναι πάντα συγκρίσιμη με τους χαρακτήρες που υποδύεται: η παραβολή του Kane, που ως αυτοδημιούργητος ενσαρκωτής της δύναμης του αμερικανικού ονείρου καταλήγει στην επιθανάτια φρίκη της μοναξιάς και της απελπισίας, μόνος με τους δαίμονές του, προφητεύει την κατάρα του καλλιτέχνη που σε όλη του τη ζωή θα πορεύεται με το ασήκωτο «βάρος» του πρώτου και τέλειου έργου του. H μορφή του νάρκισσου, εγωμανή και μονήρους Kane αντανακλά την πορεία της ζωής του ίδιου του Welles -ενός καλλιτέχνη που συγκέντρωσε διασημότητα και επιτυχία πολύ νωρίς στην καριέρα του, αλλά στράφηκε προς τη μονομανία και την αυξανόμενη απομόνωση τα επόμενα χρόνια.

Ο «Πολίτης Κέιν» είναι ένα αριστούργημα που αρνείται οποιαδήποτε ταξινόμηση είδους, μια μυθιστορηματική ψευδο-βιογραφία της καμπύλης ανόδου και πτώσης ενός θεληματικού άντρα που με την τεράστια δυναμική του συσσωρεύει υλικά αγαθά, αλλά με την αδιόρατη αδυναμία του χάνει τον έρωτα, τους φίλους, την οικογένεια. Όλες οι ενότητες αυτής της υπαρξιακής αλληγορίας, που παρουσιάζουν διαφορετικά περιστατικά της ζωής του ήρωα, κρύβουν την ίδια κεντρική ιδέα: την αδυναμία του να βρει την αγάπη, καθώς ο ίδιος δεν γνωρίζει πώς να την προσφέρει.

Βαθμολογία: