Καλιγούλας

Ρώμη, 37 μ.Χ. Μετά τον θάνατο του παρανοϊκού αυτοκράτορα Τιβέριου, ο Καλιγούλας, ο διάδοχός του, καταλαμβάνει την εξουσία και βυθίζει την αυτοκρατορία σε ένα αιματηρό σπιράλ τρέλας και διαφθοράς.

Σκηνοθεσία:

Tinto Brass

Κύριοι Ρόλοι:

Malcolm McDowell … Caligula

Teresa Ann Savoy … Drusilla

Guido Mannari … Macro

John Gielgud … Nerva

Peter O’Toole … Tiberius

Giancarlo Badessi … Claudius

Bruno Brive … Gemellus

Adriana Asti … Ennia

Leopoldo Trieste … Charicles

Paolo Bonacelli … Chaerea

John Steiner … Longinus

Mirella D’Angelo … Livia

Helen Mirren … Caesonia

Κεντρικό Επιτελείο:

Σενάριο: Gore Vidal

Παραγωγή: Bob Guccione, Franco Rossellini

Μουσική: Bruno Nicolai

Φωτογραφία: Silvano Ippoliti

Μοντάζ: Nino Baragli

Σκηνικά: Danilo Donati

Κοστούμια: Danilo Donati

Διεθνής Κριτική (μ.ο.): Αρνητική.

Τίτλοι

• Αυθεντικός Τίτλος: Caligola
• Ελληνικός Τίτλος: Καλιγούλας
• Διεθνής Τίτλος: Caligula
• Εναλλακτικός Τίτλος: Io, Caligola [επανέκδοσης]
• Διεθνής Εναλλακτικός Τίτλος: Gore Vidal’s Caligula
• Διεθνής Εναλλακτικός Τίτλος: Caligula, My Son

Παραλειπόμενα

• Το περιοδικό Penthouse είχε ήδη συμβάλει στη χρηματοδότηση κάποιων ταινιών, αλλά ήθελε και μια ταινία ολότελα δική του. Ο ιδρυτής του, ο Bob Guccione, επιθυμούσε μια ταινία σεξουαλικού περιεχομένου αλλά υψηλής καλλιτεχνικής αξίας, επιλέγοντας ο ίδιος του Καλιγούλα ως κεντρικό πρόσωπο. Η παραγωγή μπήκε μπρος από τον Franco Rossellini, ανιψιό του διάσημου σκηνοθέτη Roberto Rossellini, με τη Lina Wertmuller να γράφει ένα σενάριο που όμως απορρίφθηκε από τον Guccione. Ο Gore Vidal ανέλαβε το συγκεκριμένο πόστο για 200 χιλιάδες δολάρια, αλλά το δικό του κείμενο έδινε προτεραιότητα στην ομοφυλοφιλία, με τον Guccione να θέλει να γίνουν αλλαγές προς κάτι που θα είχε απήχηση στο ευρύ κοινό.
• Ο Guccione πρότεινε τη σκηνοθεσία του δικού του “Πολίτη Κέιν” στους John Huston και Lina Wertmuller, μα αμφότεροι το απέρριψαν. Βλέποντας ακολούθως σκηνές από το ερωτικό Σαλόν Κίττυ (1976), κάλεσε τον  σκηνοθέτη του, τον ιταλό Tinto Brass, σε δείπνο, θεωρώντας ότι ήταν ο ιδανικός για τη σκηνοθεσία. Ο Ιταλός όμως ήταν δύσκολος στις συνεργασίες του, και το πρώτο που απαίτησε ήταν να κάνει αλλαγές στο σενάριο, όπου το χαρακτήρισε “γεροντίστικο”. Στο νέο κείμενο προστέθηκαν πολλές σεξουαλικές σκηνές, μαζί και όργια. Όπως όμως επισήμανε, όλες οι αλλαγές αφορούσαν οπτικό υλικό, ενώ δεν πείραξε καθόλου το στόρι και τους διαλόγους. Ο Vidal βέβαια πήρε απόσταση από την παραγωγή, αποκαλώντας τον Brass ως μεγαλομανή. Οι τίτλοι πλέον δεν τον έφεραν ως σεναριογράφο, αλλά “βασισμένο σε ένα σενάριο του”.
• Για ηθικούς λόγους, ο Orson Welles αρνήθηκε ένα ποσό ενός εκατομμυρίων δολαρίων για να ερμηνεύσει τον Τιβέριο.
• Η Maria Schneider (Το Τελευταίο Ταγκό στο Παρίσι) βρίσκονταν στο αρχικό καστ ως Δρουσίλλα, αλλά δεν ένιωθε άνετη για τις ερωτικές σκηνές και αποχώρησε.
• Ο Tinto Brass γέμισε το περιφερειακό καστ με προσωπικές του γνωριμίες, ανάμεσα στις οποίες ήταν πρώην κατάδικοι, κλέφτες και αναρχικοί. Με τη σειρά του, ο Guccione έβαλε τις Penthouse Pets να περιφέρονται ως κομπάρσοι στις ερωτικές σκηνές.
• Αντίθετα με τον Malcolm McDowell, ο Peter O’Toole δεν συμπάθησε ποτέ τον σκηνοθέτη. Είχε μάλιστα κόψει εκείνη την περίοδο το αλκοόλ, αλλά ο Tinto Brass δεν τον ήθελε “ξενέρωτο”, με τον O’Toole να είναι μεθυσμένος καθ’ όλη τη διάρκεια των γυρισμάτων στη Ρώμη.
• Όταν ολοκληρώθηκαν τα γυρίσματα, ο Guccione είπε στον Brass ότι είχαν στα χέρια τους ένα Μπεν Χουρ επί 50 φορές. Ο Brass ξεκίνησε το μοντάζ, αλλά όταν ολοκλήρωσε τη μία ώρα ταινίας, πετάχτηκε έξω από τη μονταζιέρα και το φιλμ δουλεύτηκε από το μηδέν από μια μεγάλη σειρά από μοντέρ (τα ονόματα των οποίων δεν έγιναν γνωστά). Επιπλέον, ο παραγωγός επέστρεψε στη Ρώμη με νέο συνεργείο και γύρισαν μια σειρά από νέες σεξουαλικές σκηνές με τις Penthouse Pets. Ήρθε έτσι και η σειρά του Tinto Brass να αποκηρύξει την ταινία, και να εμφανίζεται στους τίτλους ως “γυρισμένη από τον”.
• Η αρχική πρόθεση ήταν να υπάρχει μια αυθεντική εκδοχή στα ιταλικά και μια διεθνή στην αγγλική γλώσσα. Λόγω όμως του σαματά που επικρατούσε στο στούντιο, το καστ έπρεπε να ηχογραφήσει εκ νέου τους διαλόγους, με τις φωνές των Ιταλών να ντουμπλάρονται κι αυτές στα αγγλικά. Ειδικά τον Peter O’Toole χρειάστηκε να τον φέρουν με το ζόρι από τον Καναδά για αυτή τη διαδικασία, την οποία ήθελε να αποφύγει.
• Το post-production είχε κρατήσει τόσο, που υπήρχε πλέον κίνδυνος να μην κυκλοφορήσει ποτέ η ταινία στις αίθουσες. Για να συγκρατηθεί ένα μπάτζετ που είχε φτάσει στα 23,4 εκατομμύρια δολάρια, τα σκηνικά και τα κοστούμια πουλήθηκαν σε μια ερωτική κωμωδία του Bruno Corbucci. Η ταινία αυτή, το Η Μεσαλίνα και οι Άντρες της, βγήκε στις αίθουσες το 1977, αλλά σε κάποιες διεθνείς αγορές κυκλοφόρησε μετά τον Καλιγούλα και διαφημίζονταν ως το σίκουελ του.
• Η πρεμιέρα έγινε στην Ιταλία τον Νοέμβριο του 1979 και πρόλαβε να κάνει καλές εισπράξεις μέχρι που τέσσερις ημέρες μετά η αστυνομία κατάσχεσε το υλικό. Στις ΗΠΑ ο Guccione δεν το έστειλε ποτέ για αξιολόγηση, θεωρώντας σίγουρο το “ακατάλληλο για ανηλίκους”, και απλά υπέδειξε στους αιθουσάρχες που το πρόβαλαν να μην αφήνουν κανέναν κάτω από 18 ετών. Χρειάστηκε όμως να επιστρατεύσει μικρές αίθουσες που πρόβαλαν καλλιτεχνικό σινεμά, μια και η μόνη άλλη εκδοχή ήταν οι πορνογραφικές.
• Ανάλογα και τη χώρα, στα ακόλουθα χρόνια εμφανίστηκαν πολλές διαφορετικές εκδοχές στις αίθουσες, με την πιο χαρακτηριστική να τιτλοφορείται Io, Caligola (1984). Το 2007 βγήκε σε DVD και Blu-ray η Imperial Edition, ενώ το 2024 εμφανίστηκε η Ultimate Cut εκδοχή, που στα 187 λεπτά της προσπαθεί να είναι πιο κοντά στο σενάριο του Gore Vidal.
• Μπορεί να συνοδεύεται από ισχυρή cult φήμη, δεν παύει όμως να θεωρείται ως μία από τις χειρότερες ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ, κάτι που δεν αναθεωρήθηκε ως τις μέρες μας.

Μουσικά Παραλειπόμενα

• Στο σάουντρακ, το κεντρικό θέμα με τίτλο We Are One παρουσιάζεται και σε μια ντίσκο εκδοχή με τη φωνή της Lydia Van Huston, χωρίς φυσικά να ακούγεται ποτέ έτσι επί του φιλμ.