Κρεματόριο (1969)

ΣΥΝΟΨΗ

Ένας άντρας, ο Κάρελ, στην κατεχόμενη από τους Γερμανούς Τσεχοσλοβακία, διευθύνει ένα κρεματόριο για την αποτέφρωση νεκρών σωμάτων. Σύμφωνα με τα πιστεύω του, νομίζει ότι κάνει χάρη στους ανθρώπους, προσφέροντας τους εξαγνισμό κι απελευθέρωση στις μιαρές ψυχές τους, παραφράζοντας διάφορα βιβλία που διαβάζει και που αφορούν τη θιβετιανή θρησκεία. Σταδιακά θα αρχίσει να πιστεύει στις αρχές του ναζιστικού κόμματος και να γίνεται συνεργός των ναζί κατακτητών, ειδικά από τη στιγμή που θα πιστέψει ότι μέσα του κυλάει γερμανικό αίμα. Όμως, η γυναίκα του, επομένως και τα παιδιά του, έχουν εβραίους προγόνους. Η μοναδική λύση είναι τόσο τα παιδιά του όσο και η γυναίκα του να “εξαγνιστούν”.

Σκηνοθεσία:

Juraj Herz

Κύριοι Ρόλοι:

Rudolf Hrusinsky … Karel Kopfrkingl

Vlasta Chramostova … Lakme/Dagmar

Jana Stehnova … Zina

Milos Vognic … Mili

Zora Bozinova … Erna Reinkeova

Ilja Prachar … Walter Reinke

Jiri Menzel … Dvorak

Jan Kraus … Vojtik Prachar

Vladimir Mensik … σύζυγος κυρίας με καπέλο

Κεντρικό Επιτελείο:

Σενάριο: Juraj Herz, Ladislav Fuks

Παραγωγή: Ladislav Hanus

Μουσική: Zdenek Liska

Φωτογραφία: Stanislav Milota

Μοντάζ: Jaromir Janacek

Σκηνικά: Zbynek Hloch

Κοστούμια: Olga Dimitrovova

Διεθνής Κριτική (μ.ο.): Πολύ θετική.

Τίτλοι

Αυθεντικός Τίτλος: Spalovac Mrtvol
Ελληνικός Τίτλος: Κρεματόριο
Διεθνής Τίτλος: The Cremator

Σεναριακή Πηγή

Μυθιστόρημα: Spalovac Mrtvol του Ladislav Fuks.

Κύριες Διακρίσεις

Καλύτερη ταινία στο φεστιβάλ του Σίτζες.
Επίσημη πρόταση της Τσεχοσλοβακίας για το ξενόγλωσσο Όσκαρ.

Παραλειπόμενα

Επηρεασμένο από τον γερμανικό εξπρεσιονισμό, θεωρείται από τα κυριότερα δείγματα του τσεχικού νέου κύματος. Αλλά και το θέμα του ήταν αρκετό για να του προσδώσει μετά από χρόνια τη φήμη μιας cult ταινίας.
Ο Juraj Herz έγραψε το σενάριο, και το ακολούθησε πιστά καθ’ όλη τη διαδικασία των γυρισμάτων. Στο πλάι κάθε σελίδας είχε αφήσει κενό χρόνο για πιθανές σημειώσεις, αλλά σε αυτό το κενό δεν γράφτηκε εντέλει ποτέ τίποτα.
Αντίθετα με το βιβλίο που στηρίζονταν στους διαλόγους του, το σενάριο πατάει πάνω σε μια σειρά μονολόγων. Αυτό δεν είχε αφήσει ικανοποιημένο τον συγγραφέα.
Όλοι οι ηθοποιοί πέρασαν μια διαδικασία προετοιμασίας για τους ρόλους τους, εκτός όμως από τον Rudolf Hrusinsky, που όπως και στο θέατρο ήθελε να ερμηνεύει κατευθείαν επί της σκηνής-οθόνης.
Ο συνθέτης Zdenek Liska είχε στοιχηματίσει με τον κάμεραμαν Stanislav Milota ότι δεν θα μπορούσε ο σκηνοθέτης ούτε να πατήσει επακριβώς πάνω στο σενάριο, ούτε όμως και ότι θα γίνονταν επιτυχία η ταινία. Εντέλει ο συνθέτης αναγκάστηκε να κεράσει ένα μπουκάλι.
Το αρχικό φινάλε είχε στιγμιότυπο από σοβιετικό τανκ, και επί αυτού δεν χρησιμοποιήθηκε. Ο Herz ήθελε με αυτό να τονίσει ότι ο φανατισμός δεν ήταν ιδίωμα μόνο μιας ιδεολογίας. Σύμφωνα όμως πάλι με τον ίδιο, το φινάλε αυτό πίστευε ότι κάποια στιγμή κάηκε, και πράγματι δεν βρέθηκε ποτέ.
Η ταινία αποσύρθηκε από την κυκλοφορία το 1973, και εμφανίστηκε ξανά μόνο μετά την πτώση του κομουνιστικού καθεστώτος.
Στη χώρα μας προβλήθηκε για πρώτη φορά στο φεστιβάλ Αθηνών του 2020, και σε διανομή μόλις το 2022.

ΚΡΙΤΙΚΗ

Κριτικός: Ρωμανός Αναστασίου
Έκδοση Κειμένου: 7/11/2022

Όσο μεστά είναι τα “Νέα Κύματα” στον κινηματογράφο κατά την παρακολούθησή τους, τόσο επιρρεπή είναι στην παγερή, απόμακρη ανάλυση που υφίστανται στους σινεφίλ κύκλους, όπως και στις στεγνές, ιστορικοκοινωνικές προσεγγίσεις τους που παφλάζουν στο κοινό ασυνείδητο. Μπαίνοντας ευθέως στο θέμα, είναι κρίμα να πεθάνει κανείς χωρίς να έρθει πρώτα σε επαφή με τόσο ενδιαφέρουσες καλλιτεχνικές τομές όπως το Τσέχικο Νέο Κύμα χωρίς να καταφέρει να αποβάλλει υπεραπλουστευτικές αντιλήψεις που από ώσμωση και μόνο μπορούν να γίνουν βραχνάς σε μια κατά τ’ άλλα ενδιαφέρουσα και απελευθερωμένη ματιά.

Ακόμη πιο συγκεκριμένα, το «Κρεματόριο» αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και άξια παραδείγματα ενός κύματος που ήδη έχει θέσει τον πήχη πολύ ψηλά. Επομένως, με ευχαρίστηση έρχομαι ενώπιον της γνώριμης ειρωνικής αντίφασης που εμφανίζεται μόνο σε ιδιάζουσες περιπτώσεις: Οτιδήποτε πω πέραν μιας ένθερμης προτροπής να επενδύσει κανείς τον χρόνο του σε αυτή την ταινία, θα είναι μια διστακτική περιγραφή μιας βαθιά ενδιαφέρουσας αισθητικής εμπειρίας, η οποία όμως ποτέ δεν θα καταφέρει να αποδώσει την ολότητα της εμπειρίας αυτής. Έχοντας θέσει τον πήχη εκεί που του αρμόζει, ας συνεχίσουμε…

Εν μέσω ενός κινηματογραφικού αναβρασμού στην Τσεχοσλοβακία, η κοφτερή ματιά του Juraj Herz έρχεται να παράξει ένα αδιανόητα στοχευμένο αισθητικά αποτέλεσμα εντυπωσιακού βεληνεκούς, τόσο τεχνικά όσο και πνευματικά. Από τη σεκάνς που προλογίζει την ταινία μέχρι και το τελευταίο καρέ, το εξπρεσιονιστικό όραμα του δημιουργού αυτής της ταινίας φαίνεται να ζωντανεύει με χειρουργική ακρίβεια. Η κάθε σπιθαμή κινηματογραφικής γλώσσας ενεργοποιείται και χρησιμοποιείται στο ζενίθ της -το αποπροσανατολιστικό χωροχρονικά μοντάζ, η εκρηκτικά δημιουργική φωτογραφία, η φανταστική μουσική επένδυση και τα leitmotif που δημιουργεί, οι τραβηγμένοι, γκροτέσκοι μονόλογοι που δένουν την ταινία και σχηματίζουν τη συνειρμική δομή της. Πέραν της προφανούς τεχνικής μαεστρίας του Herz, εμφανής γίνεται και η ικανότητά του να καθοδηγεί τους ηθοποιούς του εν μέσω ενός τόσο σύνθετου συναισθηματικά κόνσεπτ. Το αποτέλεσμα -ένα απολαυστικότατο tour-de-force από τον Rudolf Hrusinsky που κλέβει την παράσταση, και την αξιοθαύμαστη συνέργεια στην οποία βρίσκεται με το υπόλοιπο καστ.

Ο χειρισμός του ζητήματος του φασισμού και της εμφάνισής του τόσο σε επίπεδο πολιτικής όσο και της εκάστοτε ψυχοσύνθεσης γίνεται πολυεπίπεδα και με διεισδυτικότητα που εξαιρετικά σπάνια συναντάται εν μέσω του προσβλητικά αδιάφορου κορεσμού στον οποίο βρίσκεται η παρούσα θεματική. Συνεπώς, η συναισθηματική γκάμα που ενεργοποιείται κατά τη θέαση αυτής της ταινίας είναι εντυπωσιακά ευρεία σε σχέση με τους μονότονους ηθικισμούς του είδους στους οποίους δικαίως θα είναι συνηθισμένος ένας σύγχρονος θεατής -λύπη, κατανόηση, αποστροφή, συμπάθεια, απόγνωση, τρόμος, γέλιο, δέος- όλα δένουν κατά την πλήρη αισθητική απορρόφηση που επιτυγχάνεται κατά την παρακολούθηση.

Προτιμώντας να αποφύγω περαιτέρω φιλολογισμούς και πλατειασμούς που τόσο ευχάριστα απουσιάζουν εντελώς από το «Κρεματόριο», καταλήγω στο εξής: μια ταινία που συνυφαίνει αρτιότητα και καλλιτεχνικό δυναμισμό με τέτοιο φαινομενικό αυθορμητισμό, αναμφίβολα χρήζει -όπως όλα τα αξιόλογα έργα τέχνης- πολλών θεάσεων.

Βαθμολογία: