Οι Δαιμονισμένες

Στη Γαλλία του 17ου αιώνα, η προστασία του πάτερ Ουρμπέν Γκραντιέ της πόλης Λουντέν από τον διεφθαρμένο καρδινάλιο Ρισελιέ υπονομεύεται μετά από τις κατηγορίες περί μαγείας, που προέρχονται από μια σεξουαλικά καταπιεσμένη καλόγρια.

Σκηνοθεσία:

Ken Russell

Κύριοι Ρόλοι:

Vanessa Redgrave … αδερφή Jeanne des Anges

Oliver Reed … πάτερ Urbain Grandier

Dudley Sutton … βαρόνος de Laubardemont

Max Adrian … Ibert

Gemma Jones … Madeleine de Brou

Murray Melvin … πάτερ Jean Mignon

Michael Gothard … πάτερ Pierre Barre

Georgina Hale … Philippe Trincant

Brian Murphy … Adam

Christopher Logue … καρδινάλιος Richelieu

Graham Armitage … βασιλιάς Louis XIII

John Woodvine … Louis Trincant

Kenneth Colley … Legrand

Κεντρικό Επιτελείο:

Σενάριο: Ken Russell

Παραγωγή: Ken Russell, Robert H. Solo

Μουσική: Peter Maxwell Davies

Φωτογραφία: David Watkin

Μοντάζ: Michael Bradsell

Σκηνικά: Derek Jarman

Κοστούμια: Shirley Russell

Διεθνής Κριτική (μ.ο.): Μέτρια.

Τίτλοι

• Αυθεντικός Τίτλος: The Devils
• Ελληνικός Τίτλος: Οι Δαιμονισμένες
• Εναλλακτικός Τίτλος: Ken Russell’s the Devils
• Εναλλακτικός Τίτλος: Ken Russell’s Film of The Devils

Άμεσοι Σύνδεσμοι

• Μητέρα Ιωάννα των Αγγέλων (1961)

Σεναριακή Πηγή

• Θεατρικό: The Devils του John Whiting.
• Μυθιστόρημα: The Devils of Loudun του Aldous Huxley.

Κύριες Διακρίσεις

• Βραβείο ξένης ταινίας στο φεστιβάλ Βενετίας.

Παραλειπόμενα

• Η ταινία βασίζεται σε δύο διαφορετικά έργα: στο ιστορικό βιβλίο The Devils of Loudun (1952) του Aldous Huxley και στο θεατρικό The Devils (1961) του John Whiting (επηρεασμένο με τη σειρά του πάνω στο έργο του 1952). Ο Ken Russell συνδύασε την ιστορική έρευνα του Huxley με τη δραματουργική συμπύκνωση του Whiting, δημιουργώντας μια ελεύθερη, έντονα εξπρεσιονιστική αναπαράσταση των αληθινών γεγονότων του 17ου αιώνα. Τα ίδια γεγονότα ήταν στο επίκεντρο και της κλασικής πολωνικής ταινίας Μητέρα Ιωάννα των Αγγέλων (1961) του Jerzy Kawalerowicz.
• Ο σχεδιασμός των σκηνικών ανατέθηκε στον Derek Jarman, ο οποίος αργότερα θα γινόταν γνωστός ως σκηνοθέτης. Αντί να αναπαραστήσει πιστά τη Γαλλία του 17ου αιώνα, εμπνεύστηκε από τη φουτουριστική αρχιτεκτονική του Μετρόπολις (1927) του Fritz Lang. Το αποτέλεσμα είναι μια πόλη με γιγαντιαίους λευκούς τοίχους, αυστηρές γεωμετρικές γραμμές και σχεδόν αποστειρωμένους χώρους, που παραπέμπουν περισσότερο σε δυστοπία παρά σε ιστορικό δράμα.
• Ο Ken Russell αντιμετώπισε την ταινία ως πολιτικό έργο και όχι απλώς ως αναπαράσταση μιας ιστορικής υπόθεσης δαιμονισμού. Η σύγκρουση ανάμεσα στον ιερέα Ουρμπέν Γκραντιέ και την εκκλησιαστική και κρατική εξουσία λειτουργεί ως σχόλιο για τον αυταρχισμό, τη χειραγώγηση της θρησκευτικής πίστης και τη χρήση της δημόσιας υστερίας για πολιτικούς σκοπούς.
• Η United Artists αρνήθηκε αρχικά να αναλάβει την ταινία, όταν κάποιος από τα στελέχη της διάβασε το σενάριο. Τελικά, τη διανομή ανέλαβε η Warner Bros., η οποία όμως σύντομα θα ερχόταν σε σύγκρουση με τον Russell εξαιτίας του ακραίου περιεχομένου της.
• Ο Oliver Reed θεωρούσε το Οι Δαιμονισμένες την αγαπημένη του ταινία από όσες είχε γυρίσει. Η ερμηνεία του ως Ουρμπέν Γκραντιέ, ενός ανθρώπου που αντιστέκεται στην εξουσία αλλά δεν είναι απαλλαγμένος από προσωπικές αδυναμίες, συγκαταλέγεται στις πιο χαρακτηριστικές της καριέρας του.
• Η Vanessa Redgrave δέχτηκε να υποδυθεί την αδελφή Ιωάννα των Αγγέλων, μια καλόγρια της οποίας η εμμονή με τον Γκραντιέ πυροδοτεί την κρίση. Η εμφάνισή της με ξυρισμένο κεφάλι ενίσχυσε την απόκοσμη εικόνα της ηρωίδας και έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα οπτικά στοιχεία της ταινίας.
• Η διαβόητη σκηνή που έμεινε γνωστή ως «Ο βιασμός του Χριστού» (Rape of Christ) αφαιρέθηκε ολόκληρη από τη Warner Bros. πριν ακόμη η ταινία υποβληθεί στη βρετανική επιτροπή λογοκρισίας. Στη σκηνή, γυμνές καλόγριες βεβηλώνουν σε κατάσταση υστερίας έναν σταυρό, ενώ ο πατήρ Μινιόν παρακολουθεί. Η αφαίρεσή της αποτέλεσε τη σημαντικότερη παρέμβαση στο αρχικό μοντάζ του Russell. Το υλικό της συγκεκριμένης σκηνής θεωρήθηκε για χρόνια χαμένο. Ο βρετανός κριτικός Mark Kermode εντόπισε τελικά το 2002 το σχετικό υλικό στα αρχεία της Warner Bros. και το παρουσίασε στο ντοκιμαντέρ Hell on Earth: The Desecration and Resurrection of The Devils. Η ανακάλυψη αναζωπύρωσε τη συζήτηση για το αν και πότε θα κυκλοφορούσε μια πλήρης εκδοχή της ταινίας.
• Δεν ήταν μόνο η συγκεκριμένη σκηνή που ενόχλησε τη Warner Bros. και τη βρετανική επιτροπή λογοκρισίας (BBFC). Ζητήθηκαν περικοπές σε σκηνές βασανιστηρίων, στην εκτέλεση του Γκραντιέ και σε θρησκευτικές εικόνες με σεξουαλικό περιεχόμενο. Ο Russell αναγκάστηκε να περιορίσει αρκετά πλάνα, παρότι θεωρούσε ότι η διάρκειά τους ήταν αναγκαία για τη δραματουργική ένταση.
• Η ανατίναξη των τειχών της πόλης, προς το τέλος της ταινίας, συνοδεύτηκε από ένα απρόοπτο. Σύμφωνα με μια εκδοχή της ιστορίας, τα εκρηκτικά πυροδοτήθηκαν κατά λάθος πριν οι κάμερες αρχίσουν να γράφουν, με αποτέλεσμα να χρειαστεί να ξαναχτιστεί μεγάλο τμήμα του σκηνικού. Σε μεταγενέστερο ντοκιμαντέρ, ωστόσο, ο ίδιος ο Russell έδωσε διαφορετική εκδοχή, αναλαμβάνοντας την ευθύνη για την πρόωρη πυροδότηση.
• Η βρετανική εκδοχή του 1971 έλαβε πιστοποιητικό X, αλλά αυτό δεν απέτρεψε τις απαγορεύσεις. Δεκαεπτά τοπικά συμβούλια στη Βρετανία αρνήθηκαν να επιτρέψουν την προβολή της ταινίας στις περιοχές τους. Στις ΗΠΑ, η Warner Bros. προχώρησε σε πρόσθετες περικοπές, ώστε να δημιουργήσει μια εκδοχή με χαρακτηρισμό R.
• Η αντιπαράθεση επεκτάθηκε και στον δημόσιο διάλογο. Ο κριτικός κινηματογράφου Alexander Walker χαρακτήρισε την ταινία «τερατωδώς απρεπή» σε τηλεοπτική συζήτηση με τον Russell, ο οποίος αντέδρασε χτυπώντας τον με ένα τυλιγμένο αντίτυπο της εφημερίδας Evening Standard. Το περιστατικό έγινε ένα από τα πιο γνωστά επεισόδια της ιστορίας της ταινίας.
• Η ταινία παρέμεινε δύσκολη υπόθεση ακόμη και δεκαετίες μετά την πρεμιέρα της. Το 1995 προβλήθηκε από το BBC σε μια εκδοχή που αποκατέστησε μέρος του υλικού που είχε αφαιρεθεί για την αμερικανική διανομή, ενώ το 2002 παρουσιάστηκε στο Λονδίνο μια εκτενέστερη εκδοχή με αποκατεστημένες σκηνές. Ωστόσο, η Warner Bros. εξακολούθησε για χρόνια να αντιστέκεται στην πλήρη αποκατάσταση και εμπορική κυκλοφορία της. Το 2017, η υπηρεσία streaming Shudder παρουσίασε μια εκδοχή που περιλάμβανε το υλικό της διαβόητης σκηνής με τον σταυρό. Παρά την αποκατάσταση, δεν πρόκειται για μια οριστικά πλήρη και απολύτως ανέγγιχτη εκδοχή του αρχικού μοντάζ του Russell. Έτσι, ήρθε το 2026 όπου η Warner Bros. παρουσίασε στο φεστιβάλ Καννών μια αποκατεστημένη κόπια σε 4Κ από το πρωτότυπο αρνητικό της κάμερας -βασισμένη σε director’s cut του 2004.

Μουσικά Παραλειπόμενα

• Η μουσική του Peter Maxwell Davies συνδυάζει εκκλησιαστικές αναφορές με σύγχρονες, συχνά επιθετικές ηχητικές υφές. Αντί να λειτουργεί ως παραδοσιακή ιστορική μουσική επένδυση, ενισχύει την αίσθηση μιας κοινωνίας που βρίσκεται σε κατάσταση παράκρουσης.