Συντάκτης: Γιώργος Ξανθάκης

Η ταινία «Jaws» (1975) αποτελεί κορυφαίο σταθμό στην ιστορία του κινηματογράφου · ένα αριστούργημα που ξεπερνά τα στενά όρια ενός φιλμ τρόμου ή περιπέτειας και αναδεικνύει βαθύτερες πολιτισμικές, ψυχολογικές και κοινωνικές συγκρούσεις. Ο Steven Spielberg, μόλις 28 ετών τότε, κατόρθωσε να μετατρέψει έναν απειλητικό λευκό καρχαρία σε σύμβολο του άγνωστου και της ανθρώπινης ύβρεως απέναντι στη φύση.

Η ταινία ξεκινά με μια εμβληματική λήψη: την υποκειμενική οπτική του καρχαρία, με τον τίτλο «JAWS» να εμφανίζεται άμεσα, σαν προμήνυμα της επόμενης λείας. Η καινοτόμα για την εποχή κίνηση της κάμερας, συνδυασμένη με τις περίφημες «Variations» του John Williams, βυθίζει τον θεατή στην ατμόσφαιρα, προετοιμάζοντάς τον για το επικείμενο δράμα και σκιαγραφώντας το «προφίλ» του θαλάσσιου τέρατος. Όπως έχει επανειλημμένα τονιστεί, η μηχανική δυσλειτουργία του καρχαρία αποδείχθηκε δημιουργική ευλογία: η απουσία της πλήρους εικόνας του ενίσχυσε το σασπένς, με τη μουσική του Williams να γίνεται η πραγματική «φωνή» του θηρευτή. Οι βαθιές νότες και η σταδιακή επιτάχυνση προδίδουν κάθε φορά την αόρατη απειλή. Ακολουθεί μια γενική λήψη με μια ομάδα εφήβων γύρω από μια μικρή φωτιά στην παραλία · μια φωτιά ανεπαρκής να αποδιώξει τη σκοτεινή δύναμη της θάλασσας.

Η αφήγηση εγκαινιάζεται με μια σκηνή που συνδέει τη σεξουαλικότητα με τον θάνατο -δύο θεμελιώδεις έννοιες που διαπερνούν την ταινία. Από την πρώτη στιγμή, ο θεατής αντιλαμβάνεται ότι η απειλή δεν είναι μόνο φυσική, αλλά και υπαρξιακή.

Σκηνοθετικά, ο Spielberg δανείζεται τεχνικές του Hitchcock, μετατρέποντας τον φόβο σε ψυχολογικό σασπένς μέσω της μουσικής και της περιορισμένης παρουσίας του καρχαρία. Η χρήση της υποκειμενικής κάμερας, τα γυρίσματα σε φυσικά περιβάλλοντα και η φειδωλή εμφάνιση του τέρατος δημιουργούν ρεαλισμό και ένταση που υπερβαίνουν τα όρια του είδους.

Οι τρεις κεντρικοί χαρακτήρες -ο σερίφης Martin Brody (Roy Scheider), ο σκληροτράχηλος ψαράς Quint (Robert Shaw) και ο θαλάσσιος βιολόγος Matt Hooper (Richard Dreyfuss)- συνθέτουν ένα τρίγωνο κοινωνικών και ψυχολογικών συμβολισμών: τη σύγκρουση παλαιού και νέου κόσμου, την αντίθεση επιστήμης και ανδρισμού, αλλά και την ανθρώπινη αναζήτηση νοήματος μπροστά στο άγνωστο.

Η ταινία αγγίζει επίσης το ζήτημα της πολιτικής εξουσίας και της κοινωνικής ευθύνης. Ο δήμαρχος προσωποποιεί τον κυνισμό του συστήματος που θυσιάζει την ασφάλεια στο όνομα του κέρδους. Η εμμονή στη διατήρηση των παραλιών ανοιχτών για την εορτή της 4ης Ιουλίου -κορυφαία στιγμή τουριστικής και οικονομικής σημασίας- αναδεικνύει την προτεραιότητα του κέρδους έναντι της ανθρώπινης ζωής. Η κοινότητα του Amity, μικρογραφία της σύγχρονης κοινωνίας, μετατρέπεται έτσι σε θύμα των ίδιων της των επιλογών.

Ο καρχαρίας δεν λειτουργεί απλώς ως θηρίο, αλλά ως συμβολική ενσάρκωση μιας ανεξέλεγκτης φύσης που αντιστέκεται στην ανθρώπινη επιβουλή. Η θάλασσα παρουσιάζεται ως εύθραυστο οικοσύστημα, το οποίο ο άνθρωπος διαταράσσει για βραχυπρόθεσμο όφελος. Από αυτή την οπτική, η επιθετικότητα του καρχαρία εκλαμβάνεται ως οικολογική «δικαιοσύνη», ως αντίδραση της φύσης απέναντι στην ύβρη του ανθρώπου.

Το «Jaws» αντηχεί μεγάλες λογοτεχνικές παραδόσεις, από το «The Old Man and the Sea» του Ernest Hemingway έως το «Moby-Dick» του Herman Melville. Η καταδίωξη του καρχαρία μοιάζει με πάλη απέναντι σε μια ανυπέρβλητη δύναμη, που ξεπερνά την ανθρώπινη κατανόηση και έλεγχο.

Η κληρονομιά της ταινίας είναι πολυεπίπεδη: καθιέρωσε το θερινό blockbuster, ανανέωσε το κινηματογραφικό λεξιλόγιο του τρόμου και μετουσίωσε το σασπένς σε κοινωνικό και οικολογικό σχόλιο. Η εμβληματική μουσική, οι σκηνές ανθολογίας και η φιγούρα του καρχαρία ως αόρατης αλλά ακαταμάχητης δύναμης ενσωματώθηκαν στην παγκόσμια κουλτούρα, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονικότητά της.

Σε τελική ανάλυση, το «Jaws» δεν είναι απλώς μια συναρπαστική περιπέτεια τρόμου · είναι μια κινηματογραφική παραβολή για τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, για τα όρια της εξουσίας και την ύβρη της κοινωνίας απέναντι στις δυνάμεις που δεν μπορεί να δαμάσει.

Για πολλούς, το «Jaws» έχει και μεταφυσικές προεκτάσεις, καθώς προβάλλει «τον αγώνα της θάλασσας ενάντια στη γη, έναν αγώνα αιώνιο», ανεβάζοντας την ταινία σε ανώτερο επίπεδο από ένα απλό φιλμ τρόμου. Από την άλλη, δεν λείπουν οι επικριτές που το θεωρούν «παιδιάστικο». Εκείνοι, ωστόσο, μοιάζουν να παραβλέπουν τη σοβαρότητα της παιδικής φαντασίας, όπως υπενθύμιζε και ο Freud: «Δεν υπάρχει τίποτα πιο σοβαρό από ένα παιδί που παίζει».

Βαθμολογία:

0 κακή | 1 μέτρια | 2 ενδιαφέρουσα | 3 καλή | 4 πολύ καλή | 5 αριστούργημα

| μπείτε και στη σελίδα της ταινίας για περισσότερα