Συντάκτης: Γιώργος Ξανθάκης

Τις δεκαετίες του 1970 και του 1980, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος αναδείχθηκε όχι μόνο ως ο σημαντικότερος Έλληνας σκηνοθέτης, αλλά και ως ένας από τους πιο πρωτότυπους καλλιτέχνες της εποχής του. Το 1970 γυρίζει την πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του, την «Αναπαράσταση», μια αστυνομική ιστορία σε ένα ζοφερό, έρημο ελληνικό τοπίο. Ακολουθεί η «Τριλογία της Ιστορίας», μια βαθιά εξερεύνηση της σύγχρονης ελληνικής πορείας, με κεντρικό και αναμφισβήτητο αριστούργημα τον «Θίασο» (1975), ανάμεσα στις «Μέρες του ’36» (1972) και τους «Κυνηγούς» (1977).

Γυρισμένος με τεράστια πολιτική και καλλιτεχνική τόλμη -με τα γυρίσματα να ξεκινάνε το 1974, ενόσω η δικτατορία των Συνταγματαρχών βρισκόταν ακόμη στην εξουσία και η Ασφάλεια παραμόνευε-, «Ο Θίασος» συνιστά κινηματογραφικό άθλο για τα δεδομένα της εποχής. Ο Αγγελόπουλος εμφανίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’60 ως ο κυριότερος εκπρόσωπος μιας νέας γενιάς Ελλήνων δημιουργών. Σπούδασε στο Παρίσι και επηρεάστηκε από τη γαλλική Nouvelle Vague, τον ιταλικό νεορεαλισμό, καθώς και από το ανατολικοευρωπαϊκό και το ιαπωνικό σινεμά. Το ύφος του φέρει ίχνη της τεχνικής one reel-one take του Miklós Jancsó και της αργής, στοχαστικής διάθεσης του Michelangelo Antonioni. Δημιούργησε, ωστόσο, ένα αυθεντικό επικό σινεμά, συγγενές με το αποστασιοποιημένο θέατρο του Brecht, όπου το αισθητικό συναίσθημα αντισταθμίζεται από μια αναστοχαστική προσέγγιση που αμφισβητεί την επιφάνεια της πραγματικότητας. Ο στόχος του ήταν βαθιά ελληνικός: η ανάδειξη της «άλλης Ελλάδας». Μιας εικόνας περισσότερο βαλκανικής παρά μεσογειακής, με μικρές πόλεις και χωριά που αδειάζουν, φορτωμένα με την κληρονομιά τετρακοσίων χρόνων οθωμανικής κυριαρχίας.

Η πλοκή παρακολουθεί μια οικογένεια πλανόδιων ηθοποιών που περιπλανιέται στην ελληνική επαρχία από το 1939 ως το 1952. Με φτωχικά δέματα, ζώντας μέρα με την ημέρα, οι ηθοποιοί ενσαρκώνουν την εμπειρία των ξεριζωμένων της Ευρώπης του 20ού αιώνα: πρόσφυγες μέσα στην ίδια τους την πατρίδα, παρασυρμένοι από τη θύελλα της Ιστορίας. Ο θίασος ανεβάζει το λαϊκό βουκολικό ειδύλλιο «Γκόλφω» του Σπυρίδωνα Περεσιάδη, μια παράσταση που επαναλαμβάνεται σχεδόν μηχανικά, ως προσπάθεια διατήρησης μιας κάποιας κανονικότητας σε έναν κόσμο που καταρρέει.

Η πραγματικότητα, όμως, εισβάλλει διαρκώς στη σκηνή, και η παράσταση διακόπτεται βίαια από τα ίδια τα γεγονότα. Μέσα σε δεκατρία χρόνια, οι ηθοποιοί γίνονται ακούσιοι μάρτυρες μιας δραματικής εποχής: οι τελευταίες μέρες της δικτατορίας του Μεταξά και η επίσκεψη του Goebbels, ο πόλεμος, η ιταλική εισβολή, η γερμανική Κατοχή, η Απελευθέρωση, η άφιξη των Βρετανών και των Αμερικανών, ο αιματηρός Εμφύλιος με τις διώξεις των κομμουνιστών και τη διάσπαση της Αριστεράς, έως την επικράτηση της Δεξιάς στις εκλογές του 1952 με τον στρατάρχη Παπάγο.

Ο Αγγελόπουλος συμπλέκει την ελληνική μυθολογία με την ιστορική πραγματικότητα. «Ο Θίασος» αποτελεί μια σύγχρονη παραλλαγή της «Ορέστειας» του Αισχύλου, όπου οι αρχαίοι μύθοι συναντούν τις τραγωδίες του 20ού αιώνα. Ο πατέρας, Αγαμέμνων (Στράτος Παχής), εκτελείται από τους Γερμανούς μετά την προδοσία του Αίγισθου (Βαγγέλης Καζάν), εραστή της Κλυταιμνήστρας (Αλίκη Γεωργούλη) και συνεργάτη των Ναζί, και αργότερα των αντικομμουνιστικών δυνάμεων. Ο νεαρός Ορέστης (Πέτρος Ζαρκάδης), αντάρτης της Αριστεράς, εκδικείται σκοτώνοντας μητέρα και εραστή πάνω στη σκηνή, εν μέσω παράστασης, πριν εκτελεστεί και ο ίδιος από τις κρατικές δυνάμεις. Η Ηλέκτρα (Εύα Κοταμανίδου) είναι το πρόσωπο που επιβιώνει ως το τέλος, για να σηκώσει το βάρος της μνήμης.

Δεν πρόκειται, ωστόσο, για μια σχηματική μεταφορά της αρχαίας τραγωδίας. Από μηχανής θεός δεν υπάρχει, ούτε κάποια ανώτερη δύναμη που αποκαθιστά την τάξη. Υπάρχουν μόνο τραγικά πρόσωπα, παγιδευμένα στις πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις της εποχής τους.

Η μοναδικότητα της ταινίας έγκειται και στην οπτική της γλώσσα, στην οποία υπήρξε καθοριστική η συμβολή του διευθυντή φωτογραφίας Γιώργου Αρβανίτη: η αισθητική του πλάνου-σεκάνς, της απόστασης, της στοχαστικής κίνησης. Σε μια αφήγηση σχεδόν τεσσάρων ωρών, τα πλάνα είναι ελάχιστα -μερικά διαρκούν έως και έξι λεπτά-, επιτρέποντας στον θεατή να παρατηρήσει και να εμβαθύνει. Η κάμερα κινείται αργά ανάμεσα σε γκρίζα χειμωνιάτικα τοπία, εγκαταλελειμμένα κτίρια και σκουριασμένες σιδηροδρομικές γραμμές της φτωχής επαρχίας. Στο εξάλεπτο πλάνο μιας διαδήλωσης αριστερών, τρεις διαφορετικές χρονικές περίοδοι συνυπάρχουν στην ίδια λήψη, συμπυκνώνοντας την ιστορική μνήμη σε μια διαρκή πράξη αντίστασης.

Οι χαρακτήρες διακόπτουν συχνά τη δράση και απευθύνονται στην κάμερα μέσα από μεγάλους μονολόγους. Ο Αγαμέμνων, πριν από την εκτέλεσή του, κοιτάζει τον θεατή, συστήνεται και ρωτά: «Και εσύ ποιος είσαι;». Συγκλονιστική είναι και η ταφή του Ορέστη, όπου οι σύντροφοι του τον αποχαιρετούν χειροκροτώντας: όχι για μια θεατρική παράσταση, αλλά για μια ολόκληρη ζωή που στάθηκε όρθια.

Καθοριστική είναι και η συμβολή της μουσικής του Λουκιανού Κηλαηδόνη, ο οποίος, σε συνεργασία με τον Φώτο Λαμπρινό, συγκέντρωσε τα πιο χαρακτηριστικά πολιτικά τραγούδια όλων των παρατάξεων. Εμβληματική παραμένει η σκηνή στην ταβέρνα την Πρωτοχρονιά του 1946: βασιλόφρονες και αριστεροί δίνουν μια ηχητική «μάχη» τραγουδώντας τα εμβατήριά τους -μια σεκάνς που έχει καταγραφεί ως μία από τις κορυφαίες στιγμές του ευρωπαϊκού σινεμά.

«Ο Θίασος» διαγράφει μια απόλυτα κυκλική πορεία, καθώς αρχίζει και τελειώνει στον ίδιο χώρο: στον μικρό επαρχιακό σταθμό του Αιγίου. Η αφήγηση εκκινεί το 1952 με την άφιξη της ομάδας και ολοκληρώνεται επιστρέφοντας στον ίδιο σταθμό το 1939, λίγο πριν ξεσπάσει η ιστορική καταιγίδα. Όλοι οι πρωταγωνιστές, ζωντανοί και νεκροί, εμφανίζονται ξανά μαζί, δίνοντας την εντύπωση ότι η περιπλάνηση είναι έτοιμη να ξεκινήσει εκ νέου, αφήνοντας τον θεατή με το αμείλικτο ερώτημα αν η Ιστορία καταδικάζεται να επαναλαμβάνει συνεχώς τα ίδια λάθη.

Σε αυτή την αδιάκοπη περιπλάνηση, η πολιτική, η ιδεολογία και η Ιστορία δεν αποτελούν απλό διακοσμητικό φόντο, αλλά την ίδια την ουσία της δημιουργίας. «Ο Θίασος» είναι ένα έργο σπάνιου πολιτικού βάρους και βαθιάς ιστορικής συνείδησης, που παράλληλα αναπνέει ως αυθεντικό ποίημα εικόνων. Μέσα από τις αργές κινήσεις της κάμερας, τα απέραντα τοπία, τις σιωπές και τις επιβλητικές σεκάνς, διαμορφώνεται ένας κινηματογραφικός κόσμος όπου η μνήμη συνυπάρχει οργανικά με την πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα συλλογικό μνημείο αφιερωμένο στους ανθρώπους που συνθλίφθηκαν μέσα στις ιστορικές αντιθέσεις της εποχής τους. Συνδυάζοντας την πολιτική σκέψη με την ποιητική φόρμα, η ταινία του Αγγελόπουλου παραμένει μία από τις κορυφαίες στιγμές του παγκόσμιου κινηματογράφου, αποδεικνύοντας ότι η έβδομη τέχνη μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνο ως αφήγηση, αλλά και ως ζωντανή ιστορική μαρτυρία, συλλογική μνήμη και βαθιά ανθρωπιστική αναζήτηση.

Βαθμολογία:

0 κακή | 1 μέτρια | 2 ενδιαφέρουσα | 3 καλή | 4 πολύ καλή | 5 αριστούργημα

| μπείτε και στη σελίδα της ταινίας για περισσότερα