Συντάκτης: Γιώργος Ξανθάκης

Μια ερωτική επιστολή στο σινεμά

«Η πραγματικότητα πρόκειται να προβληθεί, ο κόσμος να αναδημιουργηθεί». Η φράση του Cavell κρατά την ταινία ολόκληρη. Το «προβληθεί» είναι ο προβολέας και, ταυτόχρονα, ο θεατής που προβάλλει όσα κουβαλά. Το «αναδημιουργηθεί» δεν σημαίνει «αναπαραχθεί»: το σινεμά δεν αντιγράφει τον κόσμο, τον ξαναφτιάχνει. Και το «πρόκειται»: η πραγματικότητα περιμένει την αίθουσα. Ο θεατής συμμετέχει και μένει αθέατος. Σε αυτή τη διπλή θέση χτίζεται το «Spectateurs!».

Ούτε μυθοπλασία ούτε συμβατικό ντοκιμαντέρ. Υβριδικό δοκίμιο, docu-fiction σε μιάμιση ώρα, όπου ο Arnaud Desplechin αφηγείται ο ίδιος και καλεί πάλι τον Paul Dédalus, το alter ego της μυθολογίας του: ένα μυθιστόρημα μαθητείας, όχι ενός ανθρώπου αλλά ενός θεατή. Τον βλέπουμε σε τέσσερις ηλικίες, στους Louis Birman, Milo Machado-Graner, Sam Chemoul και Salif Cissé· δίπλα τους ο Mathieu Amalric, ο σκηνοθέτης.

Η πρώτη εικόνα είναι η μηχανή προβολής. Ένα θαυματουργό μηχάνημα που μετατρέπει έναν τοίχο σε παράθυρο. Η γοητεία δεν βρίσκεται ακόμη στην ταινία αλλά στην πράξη της προβολής, στο θαύμα του φωτός που γεννά ψευδαίσθηση πραγματικότητας. Από τις πρώτες λέξεις του Amalric το σινεμά φανερώνει τα δύο συστατικά του: εικόνα και χρόνο. Ποια άλλη τέχνη μετατοπίζει το πραγματικό σε άλλο χρόνο και του δίνει δεύτερη ζωή; Από τον Edison και τους Lumière ως τα ίχνη του κινηματογράφου σε πίνακες έκθεσης, η περιπλάνηση επιστρέφει στην ίδια σκέψη.

Ο Desplechin δεν μένει στις δικές του αναμνήσεις. Συλλέγει και των άλλων: μια γιαγιά (Françoise Lebrun), την απολαυστικά αστεία παρουσίαση των «Μαργαριτών» της Věra Chytilová σε σχολική κινηματογραφική λέσχη. Παραθέτει περίπου πενήντα αποσπάσματα, χωρίς ελιτισμό, χωρίς ιεραρχία. Το «Notting Hill» και η σκηνή του σεντονιού έχουν την ίδια αξιοπρέπεια με τη Misty Upham ή τον Bergman. Θυμάται πως είπε ψέματα για την ηλικία του, δεκατεσσάρων, για να μπει στις «Κραυγές και ψιθύρους». Η σχέση μας με το σινεμά δεν υπακούει σε κανόνες, ηλικίες, κατατάξεις. Ορίζεται από στιγμές όπου μια εικόνα συναντά κάτι μέσα μας και δεν φεύγει ποτέ.

Η ταινία φωτίζει όσα μένουν αθέατα όταν περιμένουμε να αρχίσει η προβολή. Η εμπειρία της μεγάλης οθόνης γίνεται γνώση χωρίς να χάσει το μυστήριό της και διαφέρει ριζικά από την τηλεόραση: εδώ η εικόνα δεν καταναλώνεται, μας συμβαίνει. Ο Desplechin δεν υψώνει κραυγές κινδύνου, αλλά η ανησυχία διακρίνεται. Η καταναλωτική λογική των εικόνων στις ψηφιακές πλατφόρμες απειλεί να υποκαταστήσει την εμπειρία της ταινίας όπως σχεδιάστηκε για την αίθουσα. Το κείμενο της αφήγησης είναι εξαιρετικό —οι ταινίες δεν έπαψαν ποτέ να υποδέχονται τους ηττημένους— και το μοντάζ κινείται με αξιοθαύμαστη ευκινησία.

Όλα συγκλίνουν στον Claude Lanzmann και το «Shoah». Η συνάντηση υπήρξε καταλυτική: τον άφησε καιρό χωρίς λέξεις, τον συνέτριψε, αλλά ολοκλήρωσε και τη διαμόρφωσή του ως θεατή. Του έδειξε πόσο μακριά φτάνει η δύναμη του κινηματογράφου και τι ευθύνη φέρει η θέαση μιας εικόνας. Τριάντα επτά χρόνια αργότερα ταξιδεύει στο Τελ Αβίβ για να ευχαριστήσει τη φιλόσοφο Shoshana Felman, συγγραφέα σημαντικού κειμένου για το «Shoah». Μια ακόμη διαμεσολαβήτρια, όπως ο Scorsese ή ο Truffaut: άνθρωποι που του έδωσαν την άδεια να κοιτάξει βαθύτερα και να βρει τον δικό του δρόμο.

Εδώ είναι το νήμα. Οι άνθρωποι και τα έργα που μας δίνουν την άδεια να γίνουμε αυτό που είμαστε. Εκείνοι που μας μαθαίνουν να βλέπουμε προτού μάθουμε να δημιουργούμε.

Φεύγοντας, έχουμε την αίσθηση δύο ιστοριών: τη μικρή, ενός θεατή που μεγαλώνει μέσα από τις εικόνες· τη μεγάλη, του σινεμά, με τις ανακαλύψεις και τις ανατροπές του. Και μια πεποίθηση: η υπεράσπιση της αίθουσας είναι σήμερα πιο αναγκαία από ποτέ. Σε εποχή όπου οι εικόνες βρίσκονται παντού αλλά η θέαση γίνεται σπάνια, ο Desplechin θυμίζει ότι το σινεμά δεν είναι μόνο οι ταινίες που βλέπουμε. Είναι όσα γινόμαστε μέσα από αυτές: μνήμες που επιστρέφουν, άνθρωποι που συναντάμε, σκέψεις που γεννιούνται πολύ μετά το τέλος της προβολής. Πράξη αγάπης προς τη σκοτεινή αίθουσα. Και, σε καιρούς διάχυτων οθονών, μικρή πράξη αντίστασης.

Βαθμολογία:

0 κακή | 1 μέτρια | 2 ενδιαφέρουσα | 3 καλή | 4 πολύ καλή | 5 αριστούργημα