Συντάκτης: Γιώργος Ξανθάκης

Η «Ευδοκία» (1971) του Αλέξη Δαμιανού κατέχει ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη, όχι μόνο για την καλλιτεχνική της αξία και την ανατρεπτική της ορμή, αλλά και για τον μυθικό χαρακτήρα που απέκτησε με τα χρόνια. Αποτελεί σταθμό του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, δίπλα στην «Αναπαράσταση» (1971) του Θόδωρου Αγγελόπουλου και το «Προξενιό της Άννας» (1972) του Παντελή Βούλγαρη. Για να κατανοηθεί η σημασία της, πρέπει να ιδωθεί σε συνάρτηση με την προηγούμενη δουλειά του Δαμιανού και τον ευρύτερο κινηματογραφικό χάρτη της εποχής.

Η πρώτη του ταινία, «Μέχρι το Πλοίο» (1966), κατέγραψε το τραγικό οδοιπορικό ενός φτωχού αγρότη προς την πόλη, αναδεικνύοντας την αστυφιλία και τη μετανάστευση ως βασικά φαινόμενα της νεοελληνικής πραγματικότητας. Εκεί εγκαινίασε μια κινηματογραφική γλώσσα που συνδύαζε νατουραλισμό και λυρισμό, φωτίζοντας τις κοινωνικοοικονομικές αιτίες πίσω από την εγκατάλειψη της υπαίθρου. Η «Ευδοκία» συνεχίζει αυτή την πορεία, μεταφέροντας το βλέμμα από την ύπαιθρο  στις λαϊκές συνοικίες μιας ανώνυμης πόλης.

Η ιστορία ξεκινά με την τυχαία γνωριμία της Ευδοκίας και του λοχία σε ένα άθλιο κουτούκι. Οι δύο ήρωες, γεμάτοι ενστικτώδη ζωτικότητα (ερμηνευμένοι εξαιρετικά από τους ερασιτέχνες Μαρία Βασιλείου και Γιώργο Κουτούζη), παρασύρονται σε έναν κεραυνοβόλο έρωτα. Γρήγορα παντρεύονται, σε μια λιτή τελετή, σχεδόν άδεια από χαρά. Όμως η κοινωνία δεν αποδέχεται τη σχέση τους, καθώς παραβιάζει τους κανόνες του πατριαρχικού και εμπορευματικού συστήματος: ο νταβατζής (Χρήστος Ζορμπάς) αρνείται να δεχτεί ότι η «ιδιοκτησία» του θα χαρίζει δωρεάν τον έρωτα της, ενώ  ο λοχίας αδυνατεί να συμβιώσει με μια πόρνη.

Ο «απόλυτος» έρωτάς τους μετατρέπεται σε τραγική ύβρη που οδηγεί στον θάνατο. Πίσω από τη μοίρα των ηρώων, ο σκηνοθέτης αποκαλύπτει την κοινωνικοοικονομική αλλοτρίωση. Η Ευδοκία φέρει το στίγμα της πορνείας, ενώ ο λοχίας παραμένει δέσμιος του στρατού, της «ανδρικής τιμής» και των κοινωνικών προκαταλήψεων. Ο γάμος τους, αντί να τους ελευθερώσει, τους εγκλωβίζει περισσότερο. Μόνο οι ερωτικές τους στιγμές προσφέρουν μια προσωρινή αίσθηση ελευθερίας, που όμως διαβρώνεται από ζήλια, προκατάληψη και βία.

Καθώς η πίεση κορυφώνεται, επιχειρούν μια φυγή. Η απόπειρα αποδεικνύεται μάταιη: στρατός, κοινωνία και εξουσία είναι πανταχού παρόντα. Η ταινία κλείνει με την εγκατάλειψη της Ευδοκίας, που μένει μόνη ∙ σύμβολο ήττας, αλλά και ανεξάλειπτης δίψας για ζωή και ελευθερία.

Η «Ευδοκία» δεν αποτελεί απλώς μια ερωτική ιστορία, αλλά πολυσήμαντη καλλιτεχνική δημιουργία που συνομιλεί με την κοινωνία, την ιστορία και τη συλλογική μνήμη της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Στην καρδιά της βρίσκεται η σχέση του ζευγαριού, ενώ στο φόντο αναδύονται η αστικοποίηση, ο μιλιταρισμός, η οικονομική δυσπραγία και η καταπίεση της δικτατορίας. Ο Δαμιανός αναπτύσσει μια αισθητική «μέσης απόστασης»: πλάνα που άλλοτε φέρνουν τον θεατή κοντά, άλλοτε τον κρατούν σε απόσταση, συνδυάζοντας τη συμμετοχή με τη νηφάλια παρατήρηση. Το αποτέλεσμα ισορροπεί ανάμεσα στον νατουραλισμό και την ποιητική ματιά: φυσικός φωτισμός, πραγματικοί χώροι, ερασιτέχνες ηθοποιοί, αλλά και εκφραστικές φόρμες που αγγίζουν το συμβολικό. Το μοντάζ εναλλάσσει σκηνές σκληρότητας και τρυφερότητας, δημιουργώντας συνεχή ένταση.  Η κάμερα του Δαμιανού εστιάζει στο σώμα: σώματα που ποθούν, χορεύουν, αγωνίζονται. Ο έρωτας δεν ωραιοποιείται · παρουσιάζεται ωμά, με στιγμές τρυφερότητας και βίας. Το σώμα γίνεται πεδίο προσωρινής ελευθερίας, αλλά και τόπος εισβολής των κοινωνικών επιταγών. Και οι δύο ήρωες είναι εγκλωβισμένοι: ο λοχίας στο στρατιωτικό καθήκον και την «τιμή», η Ευδοκία στο στίγμα της πορνείας. Η απόπειρα φυγής είναι καταδικασμένη, αφού η κοινωνική καταπίεση διαπερνά κάθε χώρο.

Μια από τις εμβληματικότερες σκηνές του ελληνικού σινεμά είναι το ζεϊμπέκικο του λοχία. Ο χορός δεν λειτουργεί ως διασκέδαση, αλλά ως τελετουργική κραυγή ύπαρξης και εγκλωβισμού. Η κάμερα περιστρέφεται αργά γύρω του, τον κυκλώνει, παγιδεύοντας και τον θεατή. Η μουσική του Μάνου Λοΐζου λειτουργεί σαν θρήνος, εκφράζοντας τον πόνο και την αδυναμία του ανθρώπου να ξεφύγει. Το ζεϊμπέκικο ξεπερνά τα όρια της ταινίας και γίνεται πολιτισμικό σύμβολο της ελληνικής ψυχής, αλλά και της μοίρας μιας κοινωνίας που αγωνίζεται για ελευθερία χωρίς να την κατακτά.

Η «Ευδοκία» δεν είναι μόνο ιστορία αγάπης, αλλά και κοινωνικό σχόλιο. Η θέση της γυναίκας, η στρατιωτικοποίηση της καθημερινότητας, η επιβολή της αστικής ηθικής αναδεικνύονται μέσα από τους ήρωες. Η πόρνη δεν μπορεί να αγαπήσει ελεύθερα · ο στρατιώτης δεν μπορεί να ξεφύγει από τον θεσμό. Ο έρωτας αποδεικνύεται αδύνατος, γιατί η κοινωνία δεν επιτρέπει την υπέρβαση των ορίων της. Η ταινία λογοκρίθηκε από το καθεστώς της Χούντας ως «αντικοινωνική» και αντίθετη στα «ελληνοχριστιανικά ιδεώδη». Προβλήθηκε σε περιορισμένες αίθουσες, συχνά υπό απειλές, ενώ ο ίδιος ο Δαμιανός φυλακίστηκε, δείγμα του πόσο ενοχλούσε το έργο του. Μετά την πτώση της Χούντας, όμως, αναγνωρίστηκε ως κορυφαίο επίτευγμα του ελληνικού κινηματογράφου.

Πέρα από τον κινηματογραφικό της αντίκτυπο, η «Ευδοκία» λειτουργεί ως ποιητική μαρτυρία μιας ολόκληρης εποχής: της μετεμφυλιακής και δικτατορικής Ελλάδας, που ταλαντεύεται ανάμεσα στην ανάγκη για ελευθερία και στην καταπίεση των θεσμών. Ο Αλέξης Δαμιανός, χαρακτηρισμένος ως «σκηνοθέτης του σώματος, των ορμών και της ατομικής εξέγερσης», δημιούργησε ένα έργο που υπερβαίνει τα όρια του κινηματογράφου και μετατρέπεται σε αλληγορία για τον ίδιο τον τόπο. Η Ευδοκία, τόσο ως χαρακτήρας όσο και ως σύμβολο, παραμένει διαχρονική: μια γυναίκα που θέλει να αγαπήσει και να αγαπηθεί, αλλά καταδικάζεται να ζει στο περιθώριο. Η ταινία υπερβαίνει τον ερωτικό της μύθο και καθρεφτίζει αδυσώπητα την ελληνική κοινωνία. Το φινάλε, ωμό και άκαμπτο , δίχως ίχνος κάθαρσης, στέκει σαν κραυγή που δεν βρίσκει αντίλαλο. Και αφήνει τον θεατή να αναμετρηθεί με το αμείλικτο, αιώνιο ερώτημα: είναι άραγε δυνατόν ο άνθρωπος να γευτεί ποτέ την αληθινή ελευθερία;

Βαθμολογία:

0 κακή | 1 μέτρια | 2 ενδιαφέρουσα | 3 καλή | 4 πολύ καλή | 5 αριστούργημα

| μπείτε και στη σελίδα της ταινίας για περισσότερα