Η Γυναίκα του Τσαϊκόφσκι

Κριτικός: Πάρις Μνηματίδης

Έκδοση Κειμένου: 6/4/2023

Πολλά στοιχεία προσπάθησε να συνδυάσει ο Serebrennikov εδώ, προφανώς επιθυμώντας να μην εγκλωβιστεί και στα άχαρα πλαίσια μιας τυπικής βιογραφίας. Η νέα του ταινία είναι ταυτόχρονα μια σπουδή επάνω στον εμμονικό έρωτα, που υπάρχει ακόμη και αν η ανταπόκριση απουσιάζει, σε όλα όσα χαρακτηρίζαν (κι ενίοτε χαρακτηρίζουν ακόμη) τη ρωσική κοινωνία σε διαφορετικές ιστορικές συγκυρίες, από την πατριαρχία και τη θρησκοληψία μέχρι και τη μισαλλοδοξία, αλλά και στην καταπιεσμένη γυναίκα πριν από τις πρώτες νίκες του φεμινισμού. Σίγουρα εκτιμάει κανείς τη φιλοδοξία του όλου εγχειρήματος, το τελικό αποτέλεσμα όμως είναι βαρυφορτωμένο και άνισο.

Κάτι που αναγνωρίζεται είναι πως ο Serebrennikov δεν συμβιβάζεται ως προς το να μεταδώσει στον θεατή την επίπονη εμπειρία μιας βαθιά ρωσικής κατάθλιψης, που αρχίζει από τις δομές του τότε κι επεκτείνεται και στο επίπεδο της προσωπικής ζωής των ατόμων. Τόσο η Antonina όσο και ο Tchaikovsky έχουν σκοτεινές πλευρές, με την πρώτη σαφώς να υποφέρει περισσότερο, αλλά τελικά είναι αμφότεροι θύματα μιας συνθήκης που τους έχει εγκλωβίσει σε ασφυκτικά πρότυπα, επηρεάζοντας τελικά μέχρι και την ψυχοσύνθεσή τους. Κάθε πρόσωπο που βρίσκεται στον περίγυρό τους είναι σαν ένα άψυχο γρανάζι σε μια μεγάλη μηχανή που καθορίζει αυστηρά το πώς θα συμπεριφερθούν στην καθημερινότητά τους, και αυτό γίνεται τόσο έντονο που οι δύο φιγούρες καταλήγουν να έχουν μια αρχετυπική, συμβολική σημασία, σαν τους πρωτόπλαστους ενός κοινωνικού μοντέλου που πρέπει να θυσιαστούν για να επισφραγίσουν την επιβολή του πάνω στους ανθρώπους. Υπό αυτό το πρίσμα, δεν θα ήταν παράλογο να γίνει η υπόθεση πως υπάρχει παραλληλισμός και με την τωρινή κατάσταση στη Ρωσία.

Όμως οι συμβολισμοί παραείναι χοντροκομμένοι για να προκύψει κάτι όντως δυνατό καλλιτεχνικά (ειδικά το εύρημα με τη μύγα αγγίζει σχεδόν τη φαιδρότητα), το ύφος ανά φάσεις παραείναι υστερικό και μοιάζει σαν να κουνάει το δάχτυλο στο κοινό, ενώ δεν είναι και σαφές το ποια είναι η κεντρική πρόθεση. Η διαδρομή της Antonina είναι τελικά μια κατάβαση στην κόλαση με κινητήρια δύναμη το ανεξέλεγκτο πάθος ή η ιστορία μιας γυναίκας καταδικασμένης από ένα αδυσώπητο για το φύλο της σύστημα; Και γιατί ενώ φαινομενικά εντοπίζεται ένα φεμινιστικό πρόσημο στο φινάλε επικρατεί η αίσθηση πως δεν έχει γίνει πλήρως κατανοητός ο ψυχισμός της πρωταγωνίστριας;

Οπτικά πάντως είναι ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό φιλμ, που αξιοποιεί έξυπνα ακόμη και το γεγονός πως η πλειοψηφία της δράσης εκτυλίσσεται σε εσωτερικούς χώρους. Η κλειστοφοβία και οι χαμηλοί φωτισμοί εντείνουν κατά κάποιον τρόπο τα μοτίβα της προβληματικής, τονίζουν το πόσο προσωπικός είναι ο «σταυρός» που έχει να σηκώσει η Antonina κυρίως. Η θεατρικότητα της σκηνοθεσίας παράλληλα υπογραμμίζει τη δύναμη των συμβάσεων της εποχής και προσδίδει στην αυθεντικότητα, δεν δίνει την αίσθηση μιας εκμοντερνισμένης ανάγνωσης του 19ου αιώνα. Άλλες στιγμές που είναι περισσότερο υπερβατικού χαρακτήρα είναι μάλλον λιγότερο επιτυχημένες (πιο «χτυπητό» παράδειγμα το χορευτικό νούμερο λίγο πριν το τέλος), υπονομεύουν τον ρεαλισμό που επικρατεί κατά τα άλλα και δεν γίνονται τόσο αντιληπτές ως «εκρήξεις ποιητικότητας».

Και η Alyona Mikhailova στον πρωταγωνιστικό ρόλο μπορεί να εκπέμπει σε επαρκέστατο βαθμό την ενέργεια που απαιτείται γι’ αυτό που αναλαμβάνει, όμως είχε ανάγκη μια καθοδήγηση που δεν θα την έφερνε στο σημείο να φλερτάρει με μια υπερβολή που κάποιες φορές αδικεί το πορτρέτο που συνθέτει.

Σίγουρα πρόκειται για μια πολυσύνθετη δουλειά, αυτό όμως δεν σημαίνει πως η «Γυναίκα του Τσαϊκόφσκι» επιτυγχάνει πλήρως στους στόχους που θέτει. Διαθέτει μια τόλμη που σίγουρα την κάνει να αποφεύγει την ταμπέλα ενός ακόμη τυπικού δράματος εποχής, αλλά το όραμά της είναι συγκεχυμένο, και αυτό το γεγονός επηρεάζει αναπόφευκτα και την εκτέλεση. Ίσως και ο Serebrennikov, παρότι έχει ταλέντο που δεν αμφισβητείται, δεν έχει αποκτήσει ακόμη τη δημιουργική ωριμότητα που απαιτείται για να έφερνε εις πέρας κάτι που χρειάζεται άνω του μέσου όρου λεπτές ισορροπίες.

Βαθμολογία: