Η Νύχτα των Δολοφόνων (1966)

ΣΥΝΟΨΗ

Δυο τραυματίες γκάνγκστερ αναζητούν καταφύγιο έπειτα από μια αποτυχημένη ληστεία. Βρίσκονται μέσα σε ένα διαλυμένο αυτοκίνητο, στη μέση του πουθενά, σε μια απομονωμένη ακτή της βόρειας Αγγλίας. Ο Ντίκι, που μπορεί ακόμη να περπατήσει, φτάνει ως την κορυφή ενός βράχου όπου μένει ένα ζευγάρι, και με την απειλή του όπλου ζητάει τη βοήθειά τους. Το παιχνίδι αρχίζει… Αρκεί η παρουσία του Ντίκι για να τινάξει στον αέρα τον εύθραυστο δεσμό του ζευγαριού. Ο φοβισμένος Τζορτζ και η προκλητική Τερέζα προσπαθούν να κερδίσουν την εύνοια του εισβολέα, ο καθένας για λογαριασμό του. Φαινομενικά βρίσκονται στο έλεός του. Όμως κι εκείνος είναι απόλυτα εξαρτημένος από αυτούς, ιδίως μετά τον θάνατο του συνεργάτη του.

Σκηνοθεσία:

Roman Polanski

Κύριοι Ρόλοι:

Donald Pleasence … George

Francoise Dorleac … Teresa

Lionel Stander … Richard ‘Dickey’

Jack MacGowran … Albie

Iain Quarrier … Christopher

Geoffrey Sumner … ο πατέρας του Christopher

Renee Houston … η μητέρα του Christopher

Robert Dorning … Philip Fairweather

Marie Kean … Marion Fairweather

William Franklyn … Cecil

Jacqueline Bisset … Jacqueline

Κεντρικό Επιτελείο:

Σενάριο: Roman Polanski, Gerard Brach

Παραγωγή: Gene Gutowski, Michael Klinger, Tony Tenser

Μουσική: Krzysztof Komeda

Φωτογραφία: Gilbert Taylor

Μοντάζ: Alastair McIntyre

Σκηνικά: Voytek

Κοστούμια: Bridget Sellers

Διεθνής Κριτική (μ.ο.): Θετική.

Τίτλοι

Αυθεντικός Τίτλος: Cul-de-Sac
Ελληνικός Τίτλος: Η Νύχτα των Δολοφόνων
Εναλλακτικός Τίτλος: Cul de Sac
Εναλλακτικός Ελλ. Τίτλος: Νύχτα Δολοφόνων [επανέκδοσης]

Κύριες Διακρίσεις

Χρυσή Άρκτος στο φεστιβάλ Βερολίνου.
Υποψήφιο για Bafta βρετανικής φωτογραφίας.

Παραλειπόμενα

Η δεύτερη βρετανική ταινία του Roman Polanski, μετά την Αποστροφή (1965), συγκρίνεται από τους θεωρητικούς σε τόνο και θεματική με τα έργα των Samuel Beckett και Harold Pinter, κάτι που ενισχύεται από την επιλογή του συγκεκριμένου καστ: ο Jack MacGowran ήταν διάσημος για τις θεατρικές συμμετοχές του σε έργα του Beckett, ενώ ο Donald Pleasence προέρχονταν από τον ρόλο του Ντέιβις στον Επιστάτη του Pinter.
Όλη η ταινία γυρίστηκε στη νήσο Λίντισφαρν (γνωστή και ως Ιερά Νήσος), ένα παλιρροϊκό νησί στη βορειοανατολική ακτή της Αγγλίας. Το Κάστρο Λίντισφαρν έχει αναχθεί σε εθνική κληρονομιά, και το κοινό μπορεί ελεύθερα να το επισκεφτεί. Ο Polanski θα επιστρέψει σε αυτό το 1971 για τις ανάγκες του Μάκβεθ.
Το μονόπλανο στην παραλία διαρκεί 7 λεπτά και 28 δευτερόλεπτα, και ήταν τότε ένα από τα μεγαλύτερα σε διάρκεια στην κινηματογραφική ιστορία.
Οι σχέσεις του Polanski με τους ηθοποιούς και το επιτελείο ήταν τόσο τεταμένη, που ψήφισαν τον Donald Pleasence ως πρόεδρο τους για να πει στον σκηνοθέτη να κόψει την εκκεντρική του συμπεριφορά. Από την άλλη, ο πολωνός σκηνοθέτης είχε μιλήσει για τις δύσκολες στιγμές που πέρασε κατά τα γυρίσματα, τόσο λόγω του αφιλόξενου περιβάλλοντος και του κακού καιρού, όσο και λόγω των καβγάδων του με τους γύρω του, τους οποίους δικαιολογούσε λόγω της φτωχής γνώσης του πάνω στην αγγλική γλώσσα. Και παρότι είχε εξετάσει το ενδεχόμενο να τα παρατήσει, έμεινε απόλυτα ικανοποιημένος από το τελικό αποτέλεσμα.
Ο Donald Pleasence εμφανίστηκε στα γυρίσματα με ξυρισμένο κεφάλι, δίχως να του το έχει προτείνει ο σκηνοθέτης. Κι ενώ αυτό αρχικά εξόργισε τον Polanski, δεν άργησε να πειστεί ότι ήταν ό,τι καλύτερο για τον ρόλο.
Η Jacqueline Bisset ήταν υποψήφια για τον ρόλο της Τερέζα, αλλά ήταν η απειρία της (είχε μόλις μία μικρή εμφάνιση ως μοντέλο σε φιλμ της προηγούμενης χρονιάς) που της στέρησε την ευκαιρία.
Η Francoise Dorleac θα χάσει με τραγικό τρόπο τη ζωή της σε λιγότερο από έναν χρόνο μετά την πρεμιέρα του φιλμ.
Ο Jack Nicholson είχε δηλώσει το 2007 πως αυτή ήταν η αγαπημένη του ταινία.

ΚΡΙΤΙΚΗ

Κριτικός: Γιώργος Ξανθάκης
Έκδοση Κειμένου: 31/7/2025

Ο George (Donald Pleasence), ένας δειλός συνταξιούχος επιχειρηματίας, έχει μετακομίσει με τη νεαρή σύζυγό του, Teresa (Françoise Dorléac), στο παλιό κάστρο που απέκτησε επενδύοντας μέρος της περιουσίας του. Η ξαφνική εισβολή στο κάστρο των Dicky (Lionel Stander) και Albie (Jack MacGowran), δυο τραυματισμένων ληστών που χάθηκαν μετά από μια αποτυχημένη «δουλειά», θα ανατινάξει τον ήδη προβληματικό γάμο όσο και την εύθραυστη πνευματική ισορροπία του George. Και ενώ ο Dicky περιμένει την άφιξη του μυστηριώδους αφεντικού του, Katelbach, προκύπτει η απροσδόκητη εμφάνιση του ζευγαριού Fairweather (Robert Dorning και Renee Houston) με τον αφόρητο μικρό γιο τους Nicholas (Trevor Delaney) και τους συνοδούς τους Cecil και Jacqueline (William Franklyn και Jacqueline Bisset). Η δύσκολη περίσταση αναγκάζει τον Dicky να υποδυθεί τον ρόλο του μπάτλερ. Έτσι η ισορροπία δυνάμεων διαταράσσεται σε σημείο που δεν είναι πια ξεκάθαρο ποιος κρατάει όμηρο ποιον…

Το «Cul-de-Sac» (1966) είναι η δεύτερη ταινία που γύρισε o Polanski στην Αγγλία. Είναι επίσης μία από τις πρώτες που αντιμετωπίζουν το ζήτημα της παραβίασης του ιδιωτικού χώρου που θα λειτουργήσει ως διαταράκτης της προκαθορισμένης τάξης. Θεματική που θα διαπραγματευτούν σημαντικά μεταγενέστερα φιλμ, όπως τα «Straw Dogs» (Sam Peckinpah, 1971), «The Visitors» (Elia Kazan, 1972), «La Ceremonie» (Claude Chabrol, 1995) και «Funny Games» (Michael Haneke, 1997).

Από την πρώτη κιόλας σκηνή της ταινίας, με έναν τραχύ άντρα να σπρώχνει ένα αυτοκίνητο στο οποίο επιβαίνει ο συνεργός του, ο Polanski κατασκευάζει αριστοτεχνικά το παραξένισμα αυτής της ιστορίας. Οι ιδιόρρυθμοι χαρακτήρες της τοποθετούνται σε έναν φυσικό χώρο που υλοποιεί τον φυλακισμένο τους κόσμο. Όπως πάντα ο Polanski χρησιμοποιεί τις τοποθεσίες σαν αναπόσπαστους χαρακτήρες του σεναρίου. Έτσι και το κάστρο στην κορυφή ενός απόκρημνου λόφου στη βρετανική χερσόνησο του Holy Island είναι ταυτόχρονα φρούριο και φυλακή, ενώ και ο δρόμος πρόσβασης και διαφυγής εξαλείφεται με περιοδικότητα από την παλίρροια.

Ο πρωτότυπος τίτλος της ταινίας, «Αδιέξοδο», φωτίζει τον θεματικό της πυρήνα. Αδιέξοδο για τον αγενή, άγριο αμερικανό γκάνγκστερ που μάταια περιμένει τον «Γκοντό». Αδιέξοδο για τον νευρωτικό βιομήχανο που χώρισε τη γυναίκα του, μεθυσμένος από τη δηλητηριώδη ομορφιά μιας πρώην πόρνης που τον χλευάζει και τον απατά ανοιχτά. Όμως, αδιέξοδο και για αυτήν που ναι μεν κατάφερε να γίνει “κυρία”, αλλά εγκλωβίστηκε σε μια θλιβερή ερημιά. Ο μισογύνης Polanski την απεικονίζει με τα μελανότερα χρώματα: κυνική, διεφθαρμένη, νυμφομανή, προσωποποίηση του Κακού που θριαμβεύει. Όσο για τον Katelbach, παραπέμπει ευθέως τον «Γκοντό» του Βecket: μια υπερβατική φιγούρα που με την άφιξή του θα δώσει λύση στο αδιέξοδο. Καθένας τον περιμένει, ως απειλή ή ως σωτηρία, και όταν ανακοινώνει ότι δεν θα έρθει, η κρίση ξεσπά.

Η ματιά του Polanski είναι οξεία, εντατική, κλινική, σχεδόν νοσηρή. Δεν επιτρέπει την παραμικρή ταύτιση του θεατή με τα πρόσωπα και τις καταστάσεις. Αλλά ο στόχος του δεν είναι η συναισθηματική μέθεξη. Επιδιώκει να θρυμματίσει τη λεία επιφάνεια της κοινωνικής ζωής για να αποκαλύψει το έρεβος της ανθρώπινης φύσης. Συνθέτει έτσι ένα πορτρέτο μιας σαδιστικής κοινωνίας, που τα αδύναμα, διαφορετικά ή απροσάρμοστα μέλη της υφίστανται χλευασμό, ταπείνωση και εκμετάλλευση από την ενσωματωμένη μάζα.

Οι ασπρόμαυρες εικόνες υψηλής αντίθεσης του Gilbert Taylor δίνουν στην ταινία μια τοξική και ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα, ενώ τα κοντινά πλάνα σχηματοποιούν απτούς χαρακτήρες, με τόνους στα όρια του γκροτέσκο. Η ερμηνευτική μονομαχία της «μικρής νεράιδας»-Donald Pleasence με τον «γορίλλα»-Lionel Stander είναι απολαυστική, ενώ εκθαμβωτική είναι η αδικοχαμένη Françoise Dorléac.

Το “Cul-de-Sac” είναι ένα παράξενο κινηματογραφικό υβρίδιο: υποβλητικό, κλειστοφοβικό, αστείο αλλά και βαθιά ποιητικό. Ο Polanski αναμιγνύει με δεξιοτεχνία την γκανγκστερική περιπέτεια με την ψυχολογική μελέτη, τη φάρσα με την τραγωδία, το γέλιο με τον τρόμο, το μεταφυσικό παράλογο με την εξοντωτική κριτική προσώπων και καταστάσεων πάνω σε μια ισχυρή ψυχαναλυτική βάση. Ο Ivan Butler, μελετητής του Polanski, τη χαρακτήρισε εύστοχα ως: «την πιο ζοφερή από τις κωμωδίες, την πιο ξεκαρδιστική από τις τραγωδίες».

Βαθμολογία: