Υπεράνω Πάσης Υποψίας (1970)

ΣΥΝΟΨΗ

Σε μια περίοδο εσωτερικής πολιτικής αναταραχής, ο επιθεωρητής της ιταλικής αστυνομίας με το προσωνύμιο Δόκτωρ αναλαμβάνει μια καθοριστική αποστολή: να καταπνίξει τους πολιτικούς αντιφρονούντες… και στη συνέχεια να κόψει το λαιμό της ερωμένης του, Αουγκούστα Τέρτσι. Αλλά καθώς οι αστυνομικοί του τμήματος ανθρωποκτονιών σαρώνουν τον τόπο του φόνου, ο ίδιος ο Δόκτωρ τίθεται επικεφαλής της έρευνας. Και, καθώς κάθε στοιχείο που ανακαλύπτεται -με τον πιο διεστραμμένο τρόπο όπως έχει τοποθετηθεί από τον ίδιο τον επιθεωρητή- οδηγεί κατευθείαν σε εκείνον… τολμά κανείς να κάνει κάτι γι’ αυτό;

Σκηνοθεσία:

Elio Petri

Κύριοι Ρόλοι:

Gian Maria Volonte … ‘Dottore’

Florinda Bolkan … Augusta Terzi

Gianni Santuccio … αστυνομικός επίτροπος

Orazio Orlando … ταξίαρχος Biglia

Sergio Tramonti … Antonio Pace

Salvo Randone … ο υδραυλικός

Arturo Dominici … Mangani

Massimo Foschi … Claudio Terzi

Vittorio Duse … Canes

Κεντρικό Επιτελείο:

Σενάριο: Elio Petri, Ugo Pirro

Παραγωγή: Marina Cicogna, Daniele Senatore

Μουσική: Ennio Morricone

Φωτογραφία: Luigi Kuveiller

Μοντάζ: Ruggero Mastroianni

Σκηνικά: Romano Cardarelli

Κοστούμια: Angela Sammaciccia

Διεθνής Κριτική (μ.ο.): Πολύ θετική.

Τίτλοι

Αυθεντικός Τίτλος: Indagine su un Cittadino al di Sopra di Ogni Sospetto
Ελληνικός Τίτλος: Υπεράνω Πάσης Υποψίας
Διεθνής Τίτλος: Investigation of a Citizen Above Suspicion

Άμεσοι Σύνδεσμοι

Η Εργατική Τάξη Πάει στον Παράδεισο (1971)
Στον Ανεμοστρόβιλο της Διαφθοράς (1973)

Κύριες Διακρίσεις

Όσκαρ ξενόγλωσσης ταινίας (Ιταλία). Υποψήφιο για αυθεντικό σενάριο.
Υποψήφιο για Χρυσή Σφαίρα ξενόγλωσσης ταινίας.
Συμμετοχή στο διαγωνιστικό τμήμα του φεστιβάλ Καννών. Μέγα βραβείο επιτροπής και βραβείο FIPRESCI.
Βραβείο καλύτερης ταινίας και πρώτου αντρικού ρόλου (Gian Maria Volonte) στα David di Donatello.

Παραλειπόμενα

Θεωρείται μία από τις κορυφαίες ταινίες του ιταλικού κινηματογράφου, και μία από τις επιδραστικότερες εκτός οθόνης για την Ιταλία. Το φιλμ έγινε αντικείμενο πολιτικής συζήτησης, σε μια περίοδο έντονων πολιτικών αλλαγών και αναταραχών στην Ιταλία, παρά το γεγονός ότι ξεκινούσε με τη φράση «Οποιαδήποτε αναφορά σε πρόσωπα ή γεγονότα είναι εντελώς συμπτωματική». Η μορφή δε του Δόκτωρα παραλληλίστηκε με τον Luigi Calabresi, ο οποίος κατηγορήθηκε από εξωκοινοβουλευτικούς κύκλους για πολιτική δολοφονία.
Μία από τις πρώτες και ίσως η πιο κλασική ταινία που εντάχθηκε στο poliziotteschi, ένα χαρακτηριστικά ιταλικό κινηματογραφικό ρεύμα (κυρίως της δεκαετίας του 1970), που συνδύαζε το αστυνομικό θρίλερ με την έντονη βία και το πολιτικό υπόβαθρο.
Η ταινία ανοίγει την Τριλογία της Νεύρωσης, που ο Elio Petri τη συνέχισε με τα Η Εργατική Τάξη Πάει στον Παράδεισο (1971) και Στον Ανεμοστρόβιλο της Διαφθοράς (1973). Και οι τρεις ταινίες αγγίζουν πολιτικές πτυχές της ιταλικής κοινωνίας της εποχής.
Η Cannon Group σχεδίαζε στις αρχές των 1980 ένα αμερικανικό ριμέικ με σκηνοθέτη τον Andrei Konchalovsky. Το σενάριο θα πήγαινε στον Paul Schrader, ενώ οι Al Pacino και Christopher Walken ήταν οι κύριοι διεκδικητές του πρώτου ρόλου. Τα αρχικά πλάνα για έξοδο της ταινίας στις αίθουσες το 1987 ή το 1988 ακυρώθηκαν, και το σχέδιο μπήκε στο συρτάρι. Στις αρχές των 1990 ήταν η Jodie Foster που ενδιαφέρθηκε ως παραγωγός για αυτό, με πιθανό σκηνοθέτη τον Sidney Lumet, αλλά ούτε αυτό το σχέδιο προχώρησε ποτέ.

ΚΡΙΤΙΚΗ

Κριτικός: Γιώργος Ξανθάκης
Έκδοση Κειμένου: 5/6/2026

Ο αρχηγός της εγκληματολογικής αστυνομίας δολοφονεί την ερωμένη του, κόβοντάς της τον λαιμό την ώρα που κάνουν έρωτα. Το έγκλημα διαπράττεται με απόλυτη ψυχραιμία. Ο ίδιος αισθάνεται υπεράνω πάσης υποψίας. Αφήνει παντού ίχνη και αποδείξεις· δεν σβήνει τίποτα. Θέλει να προκαλέσει τη Δικαιοσύνη.

Την ίδια μέρα λαμβάνει προαγωγή και αναλαμβάνει επικεφαλής της πολιτικής αστυνομίας. Του ανατίθεται, μάλιστα, η έρευνα για τον φόνο που ο ίδιος διέπραξε. Η σχέση του με το θύμα, την Αουγκούστα Τέρτσι, ήταν σαδομαζοχιστική. Εκείνη τον απατούσε με έναν νεαρό φοιτητή -μια απιστία που τον οδήγησε στο έγκλημα.

Τα δακτυλικά του αποτυπώματα βρίσκονται παντού. Οι συνάδελφοί του συνεχίζουν τις έρευνες, χωρίς να υποψιάζονται τον προϊστάμενό τους. Η Εξουσία τον προστατεύει, καθιστώντας τον ουσιαστικά απρόσβλητο. Ο «γιατρός» συντάσσει επιστολή αυτοκαταγγελίας. Στο τέλος, φαντάζεται μια ονειρική ομολογία. Οι ανώτεροί του αρνούνται να τον συλλάβουν, προτιμώντας να αποφύγουν το σκάνδαλο. Μια ομάδα αστυνομικών καταφθάνει για να τον αθωώσει.

Η ταινία του Έλιο Πέτρι κυκλοφόρησε στην Ιταλία τον Ιανουάριο του 1970, προκαλώντας άμεσο και βαθύ σοκ στην κοινωνία. Η προσέλευση του κοινού στις αίθουσες υπήρξε πρωτοφανής: σε πολλές περιπτώσεις, η κυκλοφορία στους δρόμους διακόπηκε από τις ουρές. Ο κόσμος συνωστιζόταν στα ταμεία, γεμάτος δέος και δυσπιστία. Το έργο διέθετε τεράστιο πολιτικό θάρρος και άνοιξε διάπλατα τον δρόμο για το στρατευμένο πολιτικό σινεμά. Οι δημιουργοί είχαν δεχτεί προειδοποιήσεις ότι θα κατέληγαν στη φυλακή. Η ταινία θεωρήθηκε πραγματική βόμβα στα θεμέλια του κατεστημένου. Παρ’ όλα αυτά, απέφυγε τη λογοκρισία, καθώς οι αρχές αντιλήφθηκαν ότι μια απαγόρευση θα προκαλούσε ακόμη μεγαλύτερο σκάνδαλο. Η έξοδός της στις αίθουσες ευνοήθηκε και από το πολιτικό κλίμα: η χώρα βρισκόταν σε κυβερνητική κρίση μετά τις βομβιστικές επιθέσεις στο Μιλάνο.

Το περιεχόμενο του σεναρίου είναι αμείλικτο. Παρουσιάζει την κρατική εξουσία μέσα από την απόλυτη αλαζονεία της. Ο Πέτρι επιδιώκει να καταγγείλει τον μηχανισμό της ατιμωρησίας. Στα είκοσι πέντε χρόνια που ακολούθησαν τον φασισμό, η αστυνομία είχε διαπράξει δεκάδες συνοπτικές εκτελέσεις, με στόχο εργάτες και αγρότες που αγωνίζονταν ενάντια στη φτώχεια. Κανένας αστυνομικός δεν τιμωρήθηκε ποτέ για αυτά τα εγκλήματα. Ο σκηνοθέτης ένιωθε βαθύ μίσος για τους εντολείς και τους εκτελεστές. Ήθελε να δημιουργήσει μια ταινία ενάντια στην αστυνομία, με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο.

Οι περισσότεροι πολιτικοί σκηνοθέτες της εποχής ακολουθούσαν μια διδακτική προσέγγιση, βασισμένη σε ρεαλιστικά και αδιάσειστα επιχειρήματα. Ο Πέτρι, ωστόσο, ήταν ένας δημιουργός μπαρόκ και οραματιστής. Επέλεξε μια εντελώς διαφορετική καλλιτεχνική διαδρομή: επιστράτευσε τη μπρεχτική επινόηση και τα εργαλεία του γκροτέσκου, συνθέτοντας ένα ιδιότυπο παζλ με αναφορές στον Μαρξ, τον Φρόιντ και τον Ράιχ. Το ύφος του κινείται διαρκώς προς το ονειρικό, ξαφνιάζοντας τον θεατή με καφκικές βυθίσεις στους λαβυρίνθους της γραφειοκρατίας. Ενοχλεί και αποσταθεροποιεί εκεί όπου άλλοι προσφέρουν εύκολες απαντήσεις. Χρησιμοποιεί το τεχνητό για να αναδείξει με μεγαλύτερη σαφήνεια το πραγματικό. Πρόκειται για μια συναρπαστική άσκηση ύφους στην υπηρεσία μιας αιχμηρής φιλοσοφικής αφήγησης, που παίρνει τη μορφή σατιρικού φυλλαδίου ενάντια στην υποκρισία των δημοκρατικών καθεστώτων, όπου η δημοκρατία λειτουργεί ως βολική ετικέτα για την καταστολή.

Η ταινία αντιστέκεται σε εύκολες κατηγοριοποιήσεις. Λειτουργεί ταυτόχρονα ως αστυνομικό φιλμ, ψυχαναλυτικό θρίλερ και αντεστραμμένο μυστήριο· ως μαύρη κωμωδία και σατιρικό πολιτικό δοκίμιο. Ο γκροτέσκος τόνος αποδεικνύεται απόλυτα λειτουργικός για την οικονομία της αφήγησης, η οποία ισορροπεί με ακρίβεια πάνω σε μια κοφτερή ειρωνεία.

Ο Τζαν Μαρία Βολοντέ βρίσκει εδώ την ευκαιρία να ξεδιπλώσει το τεράστιο ταλέντο του, διακρινόμενος για τη μανιακή του ικανότητα να ταυτίζεται απόλυτα με τους ρόλους του. Αποδίδει με ρεαλισμό ένα σύνθετο πλέγμα ψυχολογικών και πολιτικών εντάσεων. Στη σκηνή της ανάκρισης του φοιτητή, ο χαρακτήρας του φτάνει στο απόγειο του παραληρήματος: μέσα σε πλήρη σύγχυση, ταπεινώνει τον αντίπαλό του, αυτοαποκαλείται σοσιαλιστής και παραθέτει Πετράρχη. Δίπλα του, η Φλορίντα Μπόλκαν ενσαρκώνει ιδανικά την αμφισημία του θύματος, υιοθετώντας ένα τελείως διαφορετικό αλλά εξίσου αποτελεσματικό ερμηνευτικό ύφος.

Το «Υπεράνω Πάσης Υποψίας» αποτελεί έναν από τους πιο εμβληματικούς τίτλους του ιταλικού κινηματογράφου.

Βαθμολογία: