Συντάκτης: Γιώργος Σπανός

Το φετινό Φεστιβάλ Βενετίας δεν εντυπωσίασε, τουλάχιστον ως προς το κυρίως Διαγωνιστικό τμήμα του. Ελάχιστες ταινίες ξεχώρισαν και, οπωσδήποτε, η κριτική επιτροπή με πρόεδρο τον Alexander Payne είχε δύσκολη δουλειά στην επιλογή των βραβείων. Σχεδόν όλοι όμως, καλά-καλά πριν καν ξεκινήσει το Φεστιβάλ (!), θα πόνταραν σε ένα πράγμα: ότι ένα μεγάλο βραβείο, ίσως ακόμα και ο Χρυσός Λέων, θα κατέληγε στη «Φωνή της Hind Rajab» της Τυνήσιας Kaouther Ben Hania, docudrama στημένο γύρω από το αβάσταχτο, πραγματικό ηχητικό ντοκουμέντο της μακράς τηλεφωνικής συνομιλίας ενός μικρού κοριτσιού στη Γάζα που, τραυματισμένο από πυρά του Ισραηλινού στρατού, ικετεύει για βοήθεια στο τηλεφωνικό κέντρο της Ερυθράς Ημισελήνου. Μονοπωλώντας σε μεγάλο βαθμό τη συζήτηση καθ’ όλη τη διάρκεια του Φεστιβάλ, εν τέλει το φιλμ της Τυνήσιας περιορίστηκε στο δεύτερο, «Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής», ενώ τον Χρυσό Λέοντα κέρδισε ο αγαπημένος, σπουδαίος Jim Jarmusch. Πολλοί απογοητεύτηκαν από αυτήν την έκβαση, αν και η ευαίσθητη, διακριτική ταινία “Father Mother Sister Brother” του Jarmusch, του σημαντικότερου δημιουργού που διαγωνιζόταν (ναι, και από τον Λάνθιμο και από τον Park), ήταν κατά απόλυτη κριτική πλειοψηφία μία από τις δυο-τρεις καλύτερες. Το πολιτικό μήνυμα έπρεπε να βγει μπροστά, θεωρούν.

Χωρίς να έχω δει ακόμα τις ταινίες, προσωπικά χάρηκα πολύ με την (καθυστερημένη) βράβευση του πιο cool Αμερικανού θρύλου με ένα κορυφαίο βραβείο επιτέλους. Φυσικά, όχι ότι τη χρειαζόταν, όχι ότι ήρθε για την καλύτερη ταινία του. Από την άλλη, είμαι πολύ επιφυλακτικός για το πόνημα της Ben Hania. Αφενός, επειδή έχω παρακολουθήσει το προηγούμενο docudrama της, «Τέσσερις Κόρες», πείραμα αμφιβόλου σκηνοθετικής ηθικής απέναντι στην οικογένεια των γυναικών που παρατηρεί, και αμφιβόλου διεισδυτικότητας, εξ’ ορισμού. Αφετέρου, διαβάζοντας για την ταινία πριν το φεστιβάλ, καθώς και τις εν θερμώ γνώμες των παρευρισκόμενων δημοσιογράφων μετά την προβολή της, από την «πολυτέλεια» της δικής μου απόστασης, αναρωτιέμαι: δηλαδή τι ακριβώς έκανε η Ben Hania; Δραματοποίησε την άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής, την αντίδραση των αποδεκτών της κλήσης στο τηλεφωνικό κέντρο. Τι παραπάνω προσδίδει αυτό/εκείνη στο πραγματικό ηχητικό ντοκουμέντο; Λες και δεν είναι η ηχογράφηση από μόνη της μια γροθιά στο στομάχι. Και μπορεί να κριθεί κάτι τέτοιο με όρους κινηματογράφου; Είναι μια «καλή ταινία»;

Κατά τη γνώμη μου, μια τέτοια καταγραφή, γιατί δεν ξέρω αν είναι ακριβές και δόκιμο να χαρακτηρίζεται ως «ταινία», είναι και πρέπει να είναι ένα πολύτιμο, αφυπνιστικό ντοκουμέντο για τη σύγχρονη φρίκη, αλλά, όχι, δεν θα έπρεπε να έχει θέση στο Διαγωνιστικό τμήμα ενός φεστιβάλ διεκδικώντας βραβεία, δεν θα έπρεπε καν να μπαίνει στη διαδικασία κριτικής αποτίμησης. Αλλιώς τι συνιστά αν όχι μια εκμεταλλευτική, χειριστική «πορνογραφία» της φρίκης; Πώς μπορείς να είσαι άνθρωπος και να ακούς στο τηλέφωνο επί 70 λεπτά ένα πεντάχρονο παιδάκι, ένα κοριτσάκι της οποίας ολόκληρη η οικογένεια κείτεται δίπλα της ξεκληρισμένη από τα πυρά των Ισραηλινών στρατιωτών, να υποφέρει, να φοβάται, χωρίς να είναι ακόμα σε θέση καν να συλλάβει την έννοια του θανάτου, να εκλιπαρεί για βοήθεια, τελικά να μαθαίνεις ότι πέθανε αβοήθητο, να γνωρίζεις ότι την ίδια μοίρα συναντούν αμέτρητοι άλλοι Παλαιστίνιοι σε μια γενοκτονία που συνεχίζει να συντελείται στο παρόν, και να μη συγκλονίζεσαι, να μην εξεγείρεσαι ολόκληρος, να μη θέλεις να σηκωθείς επάνω και να αλλάξεις ευθύς αμέσως τον κόσμο, να κάνεις ΚΑΤΙ, διάολε. Kαι, επειδή δυστυχώς είσαι πολύ μικρός για να αλλάξεις τον κόσμο, να μη θες έστω να ενώσεις τη φωνή σου με άλλους, να εκφράσεις τον αποτροπιασμό σου; Πώς όμως; Ίσως άραγε δίνοντας στην ταινία «συμβολικά» το μεγάλο βραβείο;

Πολλοί θεατές είπαν «δεν ήταν πολύ καλή ταινία, αλλά έπρεπε να πάρει τον Λέοντα». Συμβολικά, για το μήνυμά της. Έχω πολλές αμφιβολίες ως προς το πόση αξία έχουν τέτοιοι συμβολισμοί σε αυτήν την περίπτωση και ποιον τελικά αφορούν. Για ευαισθητοποίηση του κοινού; Αυτό περίμενε δηλαδή κάποιος για να συνειδητοποιήσει την κατάσταση μετά από τις τόσες εικόνες και πληροφορίες που λαμβάνουμε καθημερινά από τη Γάζα; Πολιτική πίεση; Έχει αλήθεια τέτοια ισχύ πάνω στην παγκόσμια πολιτική το Φεστιβάλ Βενετίας; Ή μήπως οι άνθρωποι που λιμοκτονούν στην Παλαιστίνη θα ενθαρρυνθούν από τη «συμβολική» αλληλεγγύη μας; Η σύσσωμη καταγγελία του πολέμου είναι απαραίτητη, αλλά δεν ξέρω κατά πόσο η βράβευση μιας αμφιλεγόμενης ταινίας είναι ο κατάλληλος τρόπος για αυτό. Φοβάμαι ότι τελικά η συγκεκριμένη συμβολική βράβευση δεν εξυπηρετεί σε πολλά περισσότερα από το να νιώσουμε εμείς οι ίδιοι λίγο καλύτερα με τον εαυτό μας, ότι κάναμε το χρέος μας, εκ του ασφαλούς πάντα…

Τα είπε πάντως ωραία και λιτά ο Jim κατά τη βράβευσή του: «η Τέχνη δεν είναι απαραίτητο να αναφέρεται ευθέως στα πολιτικά θέματα για να είναι πολιτική. Μπορεί να εμπνέει την ενσυναίσθηση και τη σύνδεση μεταξύ των ανθρώπων, που είναι το πρώτο βήμα προς την επίλυση των προβλημάτων».

Επιστρέφοντας τελικά λοιπόν στην απονομή (η οποία διήρκεσε αναίτια πάνω από δυο ώρες και δοκίμασε τα νεύρα των θεατών -φαίνεται η Βενετία ζήλεψε τα Oscars), στα εναπομείναντα βραβεία η επιτροπή διαφοροποιήθηκε από τις προτιμήσεις των κριτικών. Όχι τόσο ως προς το «Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής» στο υποβλητικό ντοκιμαντέρ για τη Νάπολη, “Below the Clouds”, του Gianfranco Rosi, αλλά σίγουρα στα υπόλοιπα. Παρά τις θετικές κριτικές, έμειναν εκτός Λάνθιμος (πρώτη φορά που δεν βραβεύεται!), Park Chan-wook, Del Toro και Bigelow, ενώ η ταινία “Silent Friend” της Enyedi αρκέστηκε στο βραβείο ερμηνείας Marcello Mastroianni για την ερμηνεία της Luna Wedler. Αντίθετα, βραβεύτηκε με Αργυρό Λέοντα Σκηνοθεσίας ο Benny Safdie για το “The Smashing Machine”, με Βραβείο Καλύτερου Σεναρίου οι Valérie Donzelli και Gilles Marchand για το “At Work” και με Κύπελλο Volpi Γυναικείας Ερμηνείας η Κινέζα ηθοποιός Xin Zhilei για την ταινία “The Sun Rises on Us All” που είχε πάρει αδύναμες κριτικές. Κύπελλο Volpi Ανδρικής Ερμηνείας απέσπασε ο πάντα αξιόπιστος Toni Servillo για το “La Grazia” του Sorentino, ταινία που είχε ανοίξει το Φεστιβάλ. Το βραβείο FIPRESCI (των διεθνών κριτικών) πήρε το “Silent Friend”.

Συνοπτικά τα βραβεία:

• Χρυσός Λέων: “Father Mother Sister Brother”, Jim Jarmusch
• Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής: “The Voice of Hind Rajab”, Kaouther Ben Hania
• Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής: “Below the Clouds”, Gianfranco Rosi
• Αργυρός Λέων Σκηνοθεσίας: Benny Safdie, “The Smashing Machine”
• Κύπελλο Volpi Γυναικείας Ερμηνείας: Xin Zhilei, “The Sun Rises on Us All”
• Κύπελλο Volpi Ανδρικής Ερμηνείας: Toni Servillo, “La grazia”
• Βραβείο Καλύτερου Σεναρίου: Valérie Donzelli και Gilles Marchand, “At Work”
• Βραβείο Marcello Mastroianni: Luna Wedler, “Silent Friend”