Αυγές του 20ού αιώνα. Ένας περιπλανώμενος θίασος τσιρκολάνων φτάνει στην πόλη όπου ζει η οικογένεια του θιασάρχη Άλμπερτ. Ο θιασάρχης έχει να δει την οικογένειά του τρία χρόνια, και στο μεταξύ έχει ερωμένη την Άνε. Η Άνε ζηλεύει τον Άλμπερτ και διασκεδάζει με έναν ηθοποιό. Όμως η οικογένεια του Άλμπερτ δεν τον θέλει πια, και η Άνε καταλαβαίνει ότι ο ηθοποιός την εξαπάτησε. Έτσι, οι δυο εραστές απομένουν πάλι μαζί, χωρίς καμία διέξοδο.
Σκηνοθεσία:
Κύριοι Ρόλοι:
Ake Gronberg … Albert Johansson
Harriet Andersson … Anne
Hasse Ekman … Frans
Anders Ek … Teodor Frost
Gudrun Brost … Alma Frost
Annika Tretow … Agda Johansson
Erik Strandmark … Jens
Gunnar Bjornstrand … Κος Sjuberg
Curt Lowgren … Blom
Κεντρικό Επιτελείο:
Σενάριο: Ingmar Bergman
Παραγωγή: Rune Waldekranz
Μουσική: Karl-Birger Blomdahl
Φωτογραφία: Hilding Bladh, Sven Nykvist
Μοντάζ: Carl-Olov Skeppstedt
Σκηνικά: Bibi Lindstrom
Κοστούμια: Mago
Διεθνής Κριτική (μ.ο.): Πολύ θετική.
Τίτλοι
- Αυθεντικός Τίτλος: Gycklarnas Afton
- Ελληνικός Τίτλος: Η Νύχτα των Σαλτιμπάγκων
- Διεθνής Τίτλος: Sawdust and Tinsel
- Διεθνής Εναλλακτικός Τίτλος: The Naked Night
Παραλειπόμενα
- Ο Ingmar Bergman έγραψε το σενάριο βρισκόμενος σε ξενοδοχείο μιας επαρχιακής πόλης. Η σκάλα που οδηγούσε στο ισόγειο έβγαινε σε μια θεατρική σκηνή βαριετέ, με τους ηθοποιούς να διασκεδάζουν ολονύχτια μετά τις παραστάσεις. Με τέτοια ταιριαστή ατμόσφαιρα, ο σουηδός δημιουργός χρειάστηκε λιγότερο από 3 εβδομάδες για να το ολοκληρώσει.
- Εδώ συναντήθηκαν για πρώτη φορά οι δρόμοι του Bergman με τον εικονικό διευθυντή φωτογραφίας Sven Nykvist, αλλά και τον σχεδιαστή κοστουμιών Mago.
- Στις ΗΠΑ προωθήθηκε ως ερωτική ταινία υπό τον τίτλο The Naked Night, παραπέμποντας -για εμπορικούς λόγους- σε προηγούμενες ταινίες του Bergman. Ήταν όμως και η πρώτη του σουηδού δημιουργού που πήρε εκεί ευρεία διανομή.
- Το φιλμ δεν συνάντησε στην εποχή του ούτε εμπορική ούτε κριτική επιτυχία (ακόμα και στη Σουηδία). Ο κυριότερος λόγος ήταν ότι το έβρισκαν πολύ “πεσιμιστικό” και “πολύπλοκο”. Η αποτυχία αυτή εξανάγκασε τον Bergman να στραφεί προσωρινά σε πιο ελαφριά θέματα, μη βρίσκοντας κεφάλαια για κάτι άλλο, κάτι που παραδόξως βοήθησε την καριέρα του. Με τα χρόνια, η ταινία αναγνωρίστηκε ως ένα από τα αριστουργήματα του σπουδαία δημιουργού.
Κριτικός: Γιώργος Ξανθάκης
Έκδοση Κειμένου: 19/11/2022
Κριτικός: 1900. Ένας θίασος από περιοδεύοντες τσιρκολάνους διασχίζει τις σουηδικές πόλεις και την ύπαιθρο. Ο Albert Johansson (Ake Gronberg), διευθυντής ενός παρηκμασμένου τσίρκου, είναι στα πρόθυρα της απόσυρσης. Θέλει να αφήσει το τσίρκο, καθώς και την πολύ νεαρότερη ερωμένη του, Anne (Harriet Andersson), για να βρει την ασφάλεια της οικογένειας που εγκατέλειψε πριν από τρία χρόνια. Εκμεταλλεύεται μια επίσκεψη στην πόλη όπου ζει η Agda, η σύζυγός του, για να προσπαθήσει να επανασυνδεθεί μαζί της. Κυριευμένη από ζήλεια, η Anna απατά τον Alberti με έναν κυνικό και αλαζόνα θεατρικό ηθοποιό…
Η «Νύχτα των Σαλτιμπάγκων» (1953) είναι μια σκληρή, απαισιόδοξη, μελαγχολική και αμοραλιστική ταινία, με τον Bergman να χρησιμοποιεί την αλληγορία του τσίρκου για να μιλήσει για το βασανιστικό πρόβλημα της ύπαρξης.
Αφηγείται μια σκοτεινή και δυσάρεστη ιστορία, στην οποία οι ηττημένοι, οι απελπισμένοι χωρίς καμία προοπτική στη ζωή, ταπεινώνονται ανελέητα από σκληρά ανθρώπινα όντα, φτάνοντας στο χαμηλότερο επίπεδο της ανθρώπινης κατάστασης. Πέρα από την -σε πρώτη ανάγνωση- ζοφερή και οδυνηρή απεικόνιση μιας ομάδας αξιολύπητων τσιρκολάνων, η ταινία μελετά τη σύνθεση των αντίρροπων δυνάμεων που πιέζουν την ανθρώπινη συνείδηση -την ανάγκη για ηρεμία και ασφάλεια ενάντια στην ανάγκη να είναι κανείς ελεύθερος να ικανοποιήσει το καλλιτεχνικό του όραμα, την επιθυμία μιας μόνιμης εγκατάστασης ενάντια στην επιθυμία ενός συνεχούς ταξιδιού χωρίς προορισμό, την αγάπη για τη ζωή -με όλες τις δυσκολίες και τις απογοητεύσεις της- ενάντια στη γαλήνη που μόνο ο θάνατος μπορεί να εξασφαλίσει. Είναι λοιπόν μια βαθιά φιλοσοφική ταινία, με τον σουηδό δημιουργό να αρχίζει να αναρωτιέται τι είναι η ζωή, να συλλογίζεται το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης σε ένα Σύμπαν χωρίς Θεό -υπαρξιακά θέματα που θα επανεξέταζε τα επόμενα χρόνια, με αυξανόμενο σθένος και καλλιτεχνική αίσθηση.
Ωστόσο αυτό που κυρίως ενδιαφέρει τον Bergman στη συγκεκριμένη ταινία είναι το ζήτημα της «ταπείνωσης» σε όλες τις εκφάνσεις της: στη σχέση μεταξύ των ανωτέρων τεχνών (θέατρο) και της λαϊκής διασκέδασης (τσίρκο), αλλά και στις ίδιες τις ανθρώπινες σχέσεις. Έτσι, ο κυνικός θεατρικός σκηνοθέτης (Gunnar Bjornstrand) μιλώντας με τον Albert συνοψίζει την περιφρόνηση που τρέφει για το τσίρκο: «Εμείς κάνουμε τέχνη, εσείς τεχνάσματα. Ο χειρότερος από μας απεχθάνεται τον καλύτερό σας. Γιατί; Ρισκάρετε τη ζωή σας, εμείς τη ματαιοδοξία μας». Αλλά και ο αλαζόνας ηθοποιός Frans (Hasse Ekman) εξευτελίζει την Anne για να την κατακτήσει ευκολότερα: «Μυρίζεις στάβλο, φτηνό άρωμα και ιδρώτα». Δεν υπάρχει πραγματικό ερωτικό πάθος μεταξύ τους, αλλά μόνο μια βάναυση επιθυμία επιβολής σε μια ερωτική αψιμαχία άγρια και αρχέγονη. Άλλωστε όλες οι ερωτικές σχέσεις παρουσιάζονται σαδομαζοχιστικές και χειραγωγικές -η κολακεία είναι πάντα αναμεμειγμένη με αγριότητα και εξαπάτηση, και η σκληρότητα είναι μόνο μια χλωμή προσομοίωση πάθους. Τελικά το «να ταπεινώνει» και «να ταπεινώνεται» κάποιος φαίνεται να αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της ανθρωπότητας.
Όπως και σε πολλές άλλες ταινίες του Bergman, αναδεικνύεται και η μεγάλη σημασία του αναπόδραστου, της μοίρας. Η μοίρα υπαγορεύει το είδος της ζωής που πρέπει να ζήσουν οι χαρακτήρες χωρίς να μπορούν να ξεφύγουν από αυτήν. Κάθε προσπάθεια τους να ξεφύγουν κάνει τη ζωή τους ακόμη πιο άθλια. Ο Albert αναζητά μια πιο ασφαλή ζωή με την εν διαστάσει σύζυγό του, αλλά εκείνη τον απορρίπτει. Όμως αυτή του η απόπειρα ωθεί την Anne να υποκύψει στη ερωτική πολιορκία του Frans, ο οποίος αργότερα ταπεινώνει δημόσια τον Albert. Η ταπείνωση του Albert τον οδηγεί σε απόπειρα αυτοκτονίας, αλλά μην μπορώντας να ξεφύγει από τη μοίρα του, αποτυγχάνει. Μέσα στο κυκλικό αναπόδραστο της ιστορίας, ο εξευτελισμένος Albert και η- εξαπατημένη από τον Frans- Anne θα συνεχίσουν να σέρνονται με αυτό το άθλιο τσίρκο, ακολουθώντας τη μοναδική επιλογή που τους επιτρέπει η μοίρα.
Η ταινία είναι τόσο ριζοσπαστικά πειραματική που ουσιαστικά ξεκινά με ένα μεταφιλμικό πρελούδιο που περικλείει τον κεντρικό της θεματικό πυρήνα: την υποβάθμιση του ανθρώπου και του καλλιτέχνη. Είναι μια ονειρική σεκάνς, εν μέρει σιωπηλή, που συνοδεύεται από παραμορφωμένη και ενοχλητική μουσική, και απεικονίζει μια ανθρώπινη τραγωδία σαν να ήταν παράσταση ενός λυπημένου κλόουν.
Πρόκειται άραγε για τραυματική ανάμνηση ή ζοφερός εφιάλτης; Ο ζηλιάρης λευκός κλόουν Frost βλέπει τη γερασμένη σύζυγό του, Alma -που θέλει να αποδείξει ότι μπορεί ακόμη να ξεσηκώνει τους άντρες-, να γδύνεται και να κολυμπά γυμνή με αρκετούς στρατιώτες, μπροστά σε ένα χαιρέκακο πλήθος. Ο Frost την παίρνει από τα χέρια τους, τη φορτώνει στον ώμο του, παραπατώντας και πέφτοντας, ανεβαίνοντας τον δικό του Γολγοθά. Η απανθρωπιά, η μικροπρέπεια, το χλευαστικό βλέμμα των άλλων σκοτώνουν όσο και τα όπλα των στρατιωτών. Οι σπαρακτικές του κραυγές δεν ακούγονται, ο Bergman δεν επιτρέπει να ακουστεί ο θρήνος του, εντείνοντας ακόμη περισσότερο την ντροπή, την ταπείνωση, και την παράλυση που βιώνει. Ο καλλιτέχνης απογυμνωμένος παραδίδεται στη σαδιστική βία των θεατών του. Αυτή η συνταρακτική εισαγωγή αποπνέει μυστικισμό και απέχθεια, δημιουργώντας μια ασφυκτική μέγγενη ολοκληρωτικής απαισιοδοξίας, από την οποία είναι αδύνατο να ξεφύγει ο θεατής, θρυμματίζει τον ρεαλιστικό τόνο της ταινίας και προοικονομεί τον δημόσιο εξευτελισμό του Albert στη διάρκεια μιας παράστασης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ταινία σηματοδοτεί την πρώτη συνεργασία μεταξύ του Bergman και του θρυλικού κινηματογραφιστή Sven Nykvist, ο οποίος προσέδωσε στην ταινία μια λιτή, ρευστή, ονειρική εμφάνιση που θυμίζει τον γερμανικό εξπρεσιονισμό της δεκαετίας του 1920, με ασπρόμαυρη φωτογραφία υψηλής αντίθεσης, υποβλητική χρήση εκτενών σκιών και αποπροσανατολιστικές γωνίες λήψης, ως έκφραση της υποκειμενικότητας και της βαθιάς αίσθησης προσωπικής κρίσης των χαρακτήρων.
Βαθμολογία:
Γκαλερι φωτογραφιων
