Ο Εξολοθρευτής Άγγελος (1962)

ΣΥΝΟΨΗ

Μια ομάδα εύπορων καλεσμένων συγκεντρώνεται για ένα επίσημο δείπνο σε μια έπαυλη στην Πόλη του Μεξικού. Μετά το τέλος του δείπνου, οι καλεσμένοι μετακινούνται στο σαλόνι για να συνεχίσουν τη βραδιά, όμως για κάποιον ανεξήγητο λόγο κανείς τους δεν μπορεί να φύγει από το δωμάτιο -ούτε τη νύχτα, ούτε τις επόμενες ημέρες. Παρά το γεγονός ότι οι πόρτες είναι ανοιχτές και δεν υπάρχει ορατό εμπόδιο, όλοι μοιάζουν ψυχολογικά αδύναμοι να εγκαταλείψουν τον χώρο. Καθώς περνούν οι ώρες και οι μέρες, η κοινωνική μάσκα των καλεσμένων αρχίζει να καταρρέει. Η ευγένεια, οι κανόνες και η αξιοπρέπεια εξαφανίζονται, και η αριστοκρατική ομάδα βυθίζεται σταδιακά σε χάος, πανικό και παράνοια. Οι σχέσεις μεταξύ τους διαλύονται, τα ένστικτα επιβίωσης κυριαρχούν και κάθε έννοια κοινωνικής συνοχής χάνεται.

Σκηνοθεσία:

Luis Bunuel

Κύριοι Ρόλοι:

Silvia Pinal … Leticia ‘La Valkiria’

Jacqueline Andere … Alicia de Roc

Jose Baviera … Leandro Gomez

Augusto Benedico … Δρ Carlos Conde

Luis Beristain … Cristian Ugalde

Antonio Bravo … Sergio Russell

Claudio Brook … Julio

Cesar del Campo … συνταγματάρχης Alvaro Aranda

Rosa Elena Durgel … Silvia

Lucy Gallardo … Lucia de Nobile

Enrique Garcia Alvarez … Alberto Roc

Tito Junco … Raul

Κεντρικό Επιτελείο:

Σενάριο: Luis Bunuel

Στόρι: Luis Bunuel, Luis Alcoriza

Παραγωγή: Gustavo Alatriste

Φωτογραφία: Gabriel Figueroa

Μοντάζ: Carlos Savage

Σκηνικά: Jesus Bracho

Κοστούμια: Georgette Somohano

Διεθνής Κριτική (μ.ο.): Πολύ θετική.

Τίτλοι

Αυθεντικός Τίτλος: El Angel Exterminador
Ελληνικός Τίτλος: Ο Εξολοθρευτής Άγγελος
Διεθνής Τίτλος: The Exterminating Angel

Κύριες Διακρίσεις

Συμμετοχή στο διαγωνιστικό τμήμα του φεστιβάλ Καννών. Βραβείο FIPRESCI.

Παραλειπόμενα

Η ταινία γυρίστηκε μέσα σε λιγότερο από 6 εβδομάδες στα Churubusco Studios. Τη συγκεκριμένη περίοδο ταξίδεψε η Marilyn Monroe στο Μεξικό, και βρέθηκε στο στούντιο γνωρίζοντας από κοντά τον Luis Bunuel και το καστ.
Υπάρχουν πολλές ερμηνείες πάνω στις σουρεαλιστικές αλληγορίες της πλοκής, αλλά ο ίδιος ο ισπανός δημιουργός δεν θέλησε ποτέ να δώσει την ακριβή ερμηνεία τους.
Ο Woody Allen θα κάνει αναφορά της ταινίας τόσο στο Μεσάνυχτα στο Παρίσι όσο και στο Φεστιβάλ του Ρίφκιν.
Ο Thomas Ades παρουσίασε μια διασκευή του φιλμ το 2016 σε όπερα.
Το θεατρικό μιούζικαλ Here We Are (2023), σε μουσική και στίχους του Stephen Sondheim, είναι μια διασκευή αυτής της ταινίας και του -πλέον συγγενικού- Η Κρυφή Γοητεία της Μπουρζουαζίας.
Η ταινία συγκαταλέγεται ως μία από τις κορυφαίες του Bunuel αλλά και της 7ης τέχνης.

Μουσικά Παραλειπόμενα

Ο Raul Lavista διευθύνει το σάουντρακ της ταινίας, που αποτελείται από μουσική του Pietro Domenico Paradisi και του Frederic Chopin.

ΚΡΙΤΙΚΗ

Κριτικός: Γιώργος Ξανθάκης
Έκδοση Κειμένου: 7/7/2025

Ο «Εξολοθρευτής Άγγελος» (1962) αποτελεί ένα κινηματογραφικό μανιφέστο που αψηφά τις συμβατικές ερμηνείες και εισάγει τον θεατή σε ένα σύμπαν όπου η λογική παραχωρεί τη θέση της στο παράλογο και το αινιγματικό, όπως προειδοποιεί και το αρχικό επίγραμμα της αγγλόφωνης έκδοσης της ταινίας: «Η καλύτερη εξήγηση αυτής της ταινίας είναι πως, από την άποψη της καθαρής λογικής, δεν υπάρχει καμία εξήγηση». Αυτή η φράση του ίδιου του Λουίς Μπουνιουέλ λειτουργεί ως φιλοσοφική δήλωση, προετοιμάζοντας το κοινό για μια εμπειρία που υπερβαίνει τα όρια της συμβατικής αφήγησης και προκαλεί σκέψη πέρα από τις καθιερωμένες νόρμες. Η ουσία της ταινίας δεν έγκειται στην απλή πλοκή, αλλά στην αίσθηση του υπερβατικού και της υπαρξιακής ανασφάλειας που διαποτίζει κάθε σκηνή.

Η κεντρική ιδέα της πλοκής περιστρέφεται γύρω από τον εγκλωβισμό μιας ομάδας αριστοκρατών σε ένα σαλόνι, μετά από ένα επίσημο δείπνο. Η αρχική ατμόσφαιρα ευγένειας και κοινωνικής συναναστροφής διαλύεται σταδιακά, καθώς οι καλεσμένοι αδυνατούν να εγκαταλείψουν τον χώρο για ανεξήγητους λόγους. Το σαλόνι, από φιλόξενο, μετατρέπεται σε εχθρικό πεδίο, όπου οι συμβάσεις και η ευπρέπεια καταρρέουν. Η εικόνα των υπηρετών, που μυστηριωδώς εγκαταλείπουν την έπαυλη στην αρχή της ταινίας, συμβολίζει την εγκατάλειψη κάθε υποστήριξης και την επικείμενη απογύμνωση της άρχουσας τάξης.

Οι χαρακτήρες, εγκλωβισμένοι, χάνουν σταδιακά την αξιοπρέπειά τους σε έναν αγώνα επιβίωσης. Ζουν με νερό από έναν σπασμένο σωλήνα, τρώνε πρόβατα που προορίζονταν για μεταδείπνια διασκέδαση και χρησιμοποιούν ένα ντουλάπι ως αυτοσχέδια τουαλέτα. Αυτή η κατάπτωση δεν είναι μόνο σωματική, αλλά κυρίως ηθική και ψυχολογική. Η δοκιμασία οδηγεί σε επιθετικές συμπεριφορές, καταφυγή στην προσευχή και ακόμα και σε αυτοκτονίες. Ο Μπουνιουέλ χρησιμοποιεί αυτό το απλό αλλά μαγικό εύρημα του ανεξήγητου εγκλωβισμού ως ιδανική συνθήκη για έναν ανελέητο καυτηριασμό της άρχουσας τάξης. Η ταινία αναδεικνύει τον εγωκεντρισμό, τη ματαιοδοξία, τον επιτηδευμένο καθωσπρεπισμό, την ανοησία και, τελικά, τον κανιβαλισμό που κρύβονται πίσω από την επίφαση της «πολιτισμένης» συμπεριφοράς.

Ο «Εξολοθρευτής Άγγελος» αποτελεί ένα αριστούργημα του σουρεαλιστικού κινηματογράφου, γεμάτο με αλλόκοτες εικόνες και επαναλήψεις που ενισχύουν την αίσθηση του παραλόγου. Μια δεύτερη πρόποση του οικοδεσπότη που κανείς δεν ακούει, υπηρέτες που σερβίρουν αλλά σκοντάφτουν και πέφτουν μαζί με τον δίσκο, ένα κοτόπουλο σε μια γυναικεία τσάντα, μια ντουλάπα που γίνεται τουαλέτα, παραισθήσεις γυναικών που «βλέπουν» καταρράκτες και αετούς όταν ουρούν, ένα άδειο δωμάτιο με ένα κομμένο απειλητικό χέρι, ένας ιερέας που στέλνει ένα παιδί ως πειραματόζωο -όλες αυτές οι εικόνες συνθέτουν ένα ονειρικό σύμπαν όπου οι κανόνες του ανερμήνευτου κυριαρχούν.

Ο Μπουνιουέλ χρησιμοποιεί το μαύρο χιούμορ για να επιτεθεί στον μικροαστισμό, την εξουσία και τη θρησκεία. Η ταινία είναι μια καυστική σάτιρα και ταυτόχρονα μια αλληγορία πάνω στην υποκρισία, τον πουριτανισμό και τις οπισθοδρομικές αντιλήψεις της σύγχρονης αστικής τάξης. Η διάλυση των κοινωνικών φραγμών και η αποκάλυψη της πραγματικής, συχνά απάνθρωπης, φύσης των χαρακτήρων υπογραμμίζει την κριτική του σκηνοθέτη απέναντι σε μια τάξη που αρνείται να αποχωριστεί τα προνόμιά της, ακόμη κι όταν αυτή η άρνηση οδηγεί στην αυτό-εξόντωση.

Το φινάλε της ταινίας είναι χαρακτηριστικό της σουρεαλιστικής και αλληγορικής φύσης της. Η ανακάλυψη ότι η επανάληψη των πράξεων της πρώτης βραδιάς μπορεί να σπάσει τα «μάγια» του εγκλωβισμού, προσφέρει μια στιγμιαία αίσθηση ανακούφισης. Ωστόσο, η ιστορία υπακούει σε μια κυκλική επανάληψη, αυτή τη φορά σε μια εκκλησία, με τους ενορίτες να βρίσκονται παγιδευμένοι, ενώ ένα κοπάδι προβάτων εισέρχεται υπάκουα.

Αυτή υποδηλώνει τη διαπλοκή μεταξύ εκκλησίας και αστικής τάξης, οι οποίες, κατά τον Μπουνιουέλ, αποτελούν εμπόδιο στην ανθρώπινη πρόοδο, απεικονίζοντας τα μέλη τους ως ανόητα πρόβατα, που ακολουθούν τυφλά το ένα το άλλο στο σφαγείο. Η ταινία προσφέρεται φυσικά και σε μια μαρξιστική ανάγνωση: η αστική τάξη, στατική και αυτο-αποκλεισμένη, αφήνεται να πεθάνει, χωρίς δημιουργικό δυναμικό και ενέργεια. Όμως ο Μπουνιουέλ, όπως συνήθως, ενσωματώνει στο έργο του ονειρικά στοιχεία και προσωπικές λεπτομέρειες που αντιστέκονται στην όποια απλουστευτική πολιτική θέση.

Ο «Εξολοθρευτής Άγγελος» είναι μια διαχρονική, προφητική καταγγελία απέναντι στη φάρσα του πολιτισμού και του κοινωνικού καθωσπρεπισμού. Αποτελεί μια εφιαλτική αλληγορία για την ανάγκη (και την αδυναμία) μας να ξεφύγουμε από τα ίδια μας τα δεσμά: κοινωνικά, ψυχολογικά και ηθικά. Και ίσως να είναι η ταινία που συμπυκνώνει καλύτερα την τέχνη και τη φιλοσοφία του Μπουνιουέλ. Πίσω από το χιούμορ, τις αινιγματικές εικόνες και τις παράλογες καταστάσεις, το γερακίσιο βλέμμα του ισπανού «auteur» ρίχνει ένα αμείλικτο φως που αναδεικνύει τις ψευδαισθήσεις του ανθρώπινου πολιτισμού. Πρόκειται για μία από τις εναργέστερες και πιο διορατικές καταγγελίες της κοινωνικής εθιμοτυπίας που μετατρέπεται σε εξαχρείωση -με σπάνια καλλιτεχνική οξύτητα και ειρωνεία.

Βαθμολογία: