Ιστορίες του Σηκουάνα

Κριτικός: Γιώργος Ξανθάκης

Έκδοση Κειμένου: 7/9/2025

Με το «La Belle Équipe» (1936), ο Julien Duvivier παραδίδει μία από τις πιο χαρακτηριστικές, αλλά και αμφίσημες, δημιουργίες του γαλλικού μεσοπολέμου, μια ταινία που ισορροπεί ανάμεσα στη χαρά της συλλογικότητας και στον σκληρό πεσιμισμό για την ανθρώπινη μοίρα. Το έργο, με πρωταγωνιστή τον Jean Gabin στον ρόλο του Jeannot, αφηγείται την ιστορία πέντε άνεργων φίλων στο Παρίσι του 1936. Αυτοί, μετά από την απροσδόκητη νίκη τους στη λοταρία, αποφασίζουν να ενώσουν τις δυνάμεις τους και να δημιουργήσουν ένα κέντρο διασκέδασης (guinguette) στις όχθες του ποταμού Μάρνη. Το εγχείρημά τους μοιάζει αρχικά να ενσαρκώνει το πνεύμα της αισιοδοξίας που είχε φέρει στη Γαλλία η άνοδος του Λαϊκού Μετώπου, όμως σταδιακά οι προσωπικές αδυναμίες, τα πάθη και η μοίρα υπονομεύουν το όνειρο, οδηγώντας την ιστορία σε μια αδυσώπητη κατάρρευση.

Η αφήγηση της ταινίας ξεκινά με ανάλαφρο τόνο: οι πέντε φίλοι, πνιγμένοι στη μιζέρια της ανεργίας, βρίσκουν ελπίδα στην κοινή τους τύχη και ορμούν με ενθουσιασμό σε ένα σχέδιο που υπόσχεται ελευθερία και αυτονομία. Οι σκηνές στην όχθη του ποταμού, με τον ήλιο να λούζει τα πρόσωπά τους και με το μελωδικό τραγούδι «Quand on s’promène au bord de l’eau», αποπνέουν μια γνήσια αίσθηση χαράς και συντροφικότητας. Εκείνη τη στιγμή, το «La Belle Équipe» μοιάζει με ωδή στη συλλογική δράση και στην αλληλεγγύη, μια ταινία που συλλαμβάνει την ουτοπία της κοινής ευτυχίας. Η παρέα θυμίζει ένα μικρό κύτταρο του Λαϊκού Μετώπου, όπου η ελπίδα για καλύτερες μέρες φαντάζει απτή και πραγματοποιήσιμη.

Ωστόσο, ο Duvivier δεν είναι σκηνοθέτης που παραδίδεται εύκολα στον ρομαντισμό. Από νωρίς, αρχίζει να διαβρώνει το ειδυλλιακό κλίμα με υποδόριες εντάσεις. Ο Jacques (Charles Dorat), ερωτευμένος κρυφά με τη μνηστή του Mario, αποχωρεί για να μην προδώσει την ομάδα. Ο Mario (Rafael Medina), iσπανός πρόσφυγας, συλλαμβάνεται και απελαύνεται, θύμα μιας πολιτικής πραγματικότητας που δεν αφήνει περιθώρια για όνειρα. Ο Raymond, η ψυχή της συντροφιάς, σκοτώνεται παραμονές των εγκαινίων, αφαιρώντας από την ομάδα την αισιόδοξη διάθεση που τους στήριζε. Έτσι, σιγά-σιγά, η αρχική «όμορφη ομάδα» κατακερματίζεται, αφήνοντας στο τέλος μόνο τον Jeannot και τον Charles ( Charles Vanel).

Η είσοδος της Gina (Viviane Romance), πρώην συζύγου του Charles, λειτουργεί ως καταλύτης της τελικής διάλυσης. Με τη φιλαργυρία και τον αισθησιασμό της, η Gina διεκδικεί μερίδιο από την κοινή περιουσία και σαγηνεύει τον Jean, υπονομεύοντας το δέσιμό του με τον Charles. Η παρουσία της ενσαρκώνει το μοτίβο της «femme fatale», τόσο αγαπητό στον Duvivier: η γυναίκα δεν είναι πηγή έμπνευσης, αλλά προάγγελος δυστυχίας και διαμάχης. Σε αυτήν τη σκοτεινή ανατροπή βλέπουμε τον πεσιμισμό του σκηνοθέτη, που πίστευε πως κάθε συλλογικό εγχείρημα είναι καταδικασμένο να καταρρεύσει μπροστά στη δύναμη των προσωπικών παθών.

Η ταινία έγινε διάσημη και για τα δύο διαφορετικά της φινάλε. Στην αρχική εκδοχή, ο Jean σκοτώνει τον Charles σε μια στιγμή πάθους, ενώ τα εγκαίνια της guinguette μετατρέπονται σε σκηνή τραγωδίας. Το βλέμμα του Jean, χαμένο στο κενό, συνοδεύεται από την πικρή παραδοχή «Ήταν μια όμορφη ιδέα…». Η συλλογικότητα, όσο ιδανική κι αν μοιάζει, δεν αντέχει στις δοκιμασίες της πραγματικότητας. Το απαισιόδοξο αυτό τέλος θεωρήθηκε υπερβολικά σκοτεινό από τους παραγωγούς, οι οποίοι ζήτησαν από τον Duvivier να γυρίσει μια πιο «ευχάριστη» κατάληξη, όπου οι δύο φίλοι συμφιλιώνονται και το εγχείρημα θριαμβεύει. Το κοινό της εποχής προτίμησε το δεύτερο, αισιόδοξο φινάλε, αλλά η ιστορική και καλλιτεχνική αξία της ταινίας βρίσκεται ξεκάθαρα στην πρώτη εκδοχή, η οποία αποτυπώνει την απαισιόδοξη ματιά του δημιουργού. Η ύπαρξη των δύο εκδοχών ενίσχυσε τον μύθο της ταινίας, αλλά και προκάλεσε πολυετείς νομικές διαμάχες για το ποιο ήταν το «νόμιμο» τέλος.

Η σύγκριση με τον Jean Renoir και το «Le Crime de Monsieur Lange» (1936) είναι αναπόφευκτη. Ενώ ο Renoir υμνεί την αλληλεγγύη και τον ουτοπικό σοσιαλισμό του Λαϊκού Μετώπου, ο Duvivier στέκεται σκεπτικός και προφητικά απαισιόδοξος. Το «La Belle Équipe» προαναγγέλλει τις δυσκολίες και την αποτυχία της κυβερνητικής συμμαχίας της αριστεράς, που σύντομα βρέθηκε αντιμέτωπη με εσωτερικές αντιθέσεις και διεθνείς πιέσεις. Η ταινία δεν είναι κομματικό μανιφέστο, αλλά μια αλληγορία για το πώς τα συλλογικά όνειρα θρυμματίζονται από το ίδιον συμφέρον, τη ζήλια και την ανθρώπινη αδυναμία. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Jean Gabin ενσαρκώνει τον ιδανικό προλετάριο: δυναμικό, γοητευτικό, αλλά ευάλωτο στις προσωπικές του αδυναμίες, έναν χαρακτήρα που θα σημαδέψει την καριέρα του ηθοποιού.

Παρά τον πεσιμισμό του, το «La Belle Équipe» παραμένει ταινία γεμάτη από στιγμές χαράς και ζωντάνιας. Οι σκηνές με τους φίλους να τραγουδούν και να χορεύουν δίπλα στο ποτάμι, να εργάζονται όλοι μαζί για την ανακαίνιση του κτιρίου ή να προστατεύουν με τα σώματά τους τη σκεπή από την καταιγίδα αποπνέουν μια αίσθηση ζωτικότητας που δύσκολα ξεχνιέται. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι, στη χαρά και στη μελαγχολία, είναι που κάνει την ταινία ξεχωριστή. Ο Duvivier καταφέρνει να συλλάβει τη διττή φύση της ανθρώπινης ύπαρξης: την επιθυμία για συλλογικότητα και την αναπόφευκτη διάψευση.

Το «La Belle Équipe» είναι μια ταινία-σταθμός, όχι μόνο στη φιλμογραφία του Julien Duvivier, αλλά και στην ιστορία του γαλλικού κινηματογράφου. Ενσαρκώνει το πνεύμα μιας εποχής γεμάτης ελπίδα, ενώ ταυτόχρονα προειδοποιεί για τη θνητότητα των συλλογικών ονείρων. Ο συνδυασμός του λυρισμού και του πεσιμισμού, οι εξαιρετικές ερμηνείες (ιδίως του Jean Gabin και της Viviane Romance), η ένταση ανάμεσα στις δύο εκδοχές του τέλους, όλα συμβάλλουν στη δημιουργία ενός έργου που παραμένει επίκαιρο μέχρι σήμερα. Η ποιητική φράση του Jeannot (Jean Gabin) «Αυτή η συντροφικότητα που υπήρχε ανάμεσά μας ήταν… δεν ξέρω… σαν η μυρωδιά του ζεστού ψωμιού…» δεν αφορά μόνο την αποτυχημένη προσπάθεια των πέντε φίλων, αλλά και κάθε συλλογικό εγχείρημα που συντρίβεται κάτω από το βάρος της ανθρώπινης φύσης -μια διαπίστωση σκληρή, αλλά και ανατριχιαστικά αληθινή.

Βαθμολογία:

0 κακή | 1 μέτρια | 2 ενδιαφέρουσα | 3 καλή | 4 πολύ καλή | 5 αριστούργημα