Νοσφεράτου, μια Συμφωνία Τρόμου

Κριτικός: Σταύρος Γανωτής

Έκδοση Κειμένου: 20/11/2012

Κάποιοι άνθρωποι ξέρουν να διαβάζουν πίσω από τις γραμμές και κάποιοι νομίζουν πως απλά δεν υπάρχει τίποτα από πίσω τους. Ένας από αυτούς τους καλούς «αναγνώστες» ήταν κι ο F.W. Murnau, μια ιδιοφυία που δεν πρόλαβε να αφήσει πολύ έργο πίσω της. Ο γερμανός δημιουργός ακολουθάει μια μακρά καλλιτεχνική παράδοση της χώρας του στη μυθολογία του τρόμου και του μεταφυσικού, ακόμα κι αν βρίσκει την τέλεια έκφραση σε έργο αγγλόφωνου συγγραφέα. Στον βαμπιρικό μύθο, ο Murnau κρύβει όλη την κατάσταση στη χώρα του από την εποχή του Βίζμαρκ κι έπειτα, με έπαρση στη μεταπολεμική περίοδο, όπου το αίμα του γερμανού πολίτη ρουφιόνταν ακόμα από τα επακόλουθα της ήττας (…αλλά και την ισπανική γρίπη). Με τεράστια διορατικότητα, έβλεπε πως αυτός ο εφιάλτης δεν έμελε να σταματήσει εύκολα, αφού το φάντασμα του γερμανικού επεκτατισμού -αλλά κι αυτό του αλληλοσπαραγμού διεθνώς- δεν έδειχνε πως είχε πεθάνει. Έπινε το αίμα ενός λιμοκτονούντος λαού, απέθαντο και έτοιμο να ξαναβγεί από το κάστρο του. Εντέλει βγήκε μέσα από μια μπυραρία…

Όλα αυτά βέβαια λίγο απασχολούν έναν σύγχρονο θεατή, αν και οι διαχρονικές συνθήκες θα μπορούσαν να βγάλουν ψεύτη την τελική σκηνή με τον θάνατο του Νοσφεράτου. Το κακό πεθαίνει ή απλά περιμένει την ώρα του να ξαναβγεί από το φέρετρο; Αυτό όμως που δεν μπορεί να αγνοήσει ένας θεατής οποιασδήποτε εποχής, είναι το ρίγος που εκπέμπουν οι εικόνες, μία προς μία ικανές να αποτελέσουν πίνακα εξπρεσιονιστικής τελειομανίας. Είπα όμως ρίγος; Αυτό λίγο απασχολεί τον Murnau που προτιμάει να κάνει πλάκα πάνω στο όλο ζήτημα, ίσως με αφορμή τη μάχη του επί των δικαιωμάτων με τη χήρα του Stoker. Μια μακάβρια σάτιρα, γιατί και μόνο που ο σκηνοθέτης βλέπει το απίστευτο πρόσωπο που ανακάλυψε για να παίξει τον Νοσφεράτου του, του προκαλεί μια τάση σαρκασμού.

Φαντάζει βαρύγδουπο να δηλώσει κανείς σήμερα πως είχαμε εν έτει 1922 μία από τις 2-3 καλύτερες ταινίες τρόμου όλων των ακόλουθων χρόνων. Αλλά όσο κλισέ κι αν ακούγεται, είναι η μοναδική αλήθεια.

Βαθμολογία:

0 κακή | 1 μέτρια | 2 ενδιαφέρουσα | 3 καλή | 4 πολύ καλή | 5 αριστούργημα

Κριτικός: Γιώργος Ξανθάκης

Έκδοση Κειμένου: 3/10/2026

Η λέξη «Νοσφεράτου» αντηχεί σαν ψίθυρος -σαν το κάλεσμα ενός πουλιού του θανάτου που διαπερνά τη σιωπή της νύχτας. Δεν είναι απλώς ένα όνομα · είναι ένας οιωνός, μια προειδοποίηση για κάτι αρχέγονο και αναπόφευκτο. Η κινηματογραφική μεταφορά του μύθου του Δράκουλα από τον F. W. Murnau δεν περιορίζεται σε μια απλή διασκευή του λογοτεχνικού έργου του Bram Stoker, αλλά μεταμορφώνει την αρχική αφήγηση σε κάτι πιο υπαρξιακό, σχεδόν καρμικό ως προς τη συνείδηση του θανάτου και της μοίρας. Το Nosferatu, eine Symphonie des Grauens αποτελεί μια ελεύθερη και ανεπίσημη παραλλαγή που, για λόγους πνευματικών δικαιωμάτων, αναγκάστηκε να μετονομάσει τον εμβληματικό βρικόλακα σε κόμη Όρλοκ. Αυτή η αναγκαστική μεταβολή, ωστόσο, δεν αφαίρεσε τίποτα από τη δύναμη του πρωτοτύπου· αντίθετα, προσέδωσε στο έργο μια μοναδική, ονειρική αυτονομία, εγκαθιδρύοντας έναν τελετουργικό, αιματηρό γάμο ανάμεσα στον βαμπιρισμό και την έβδομη τέχνη.

Ο κόμης Όρλοκ, όπως ενσαρκώνεται συγκλονιστικά από τον Max Schreck, δεν φέρει κανένα ίχνος αριστοκρατικής γοητείας ή ρομαντικού πειρασμού. Αντιθέτως, παρουσιάζεται με το κρανίο ενός τρωκτικού, με άκαμπτο βάδισμα, γουρλωμένα μάτια και νυχοειδή δάχτυλα, αποτελώντας την απόλυτη ενσάρκωση της φθοράς, της ασθένειας και της πανούκλας. Ο Max Schreck -του οποίου το επώνυμο σημαίνει «φόβος» στα γερμανικά- προσφέρει μια βαθιά σωματική ερμηνεία, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ενός αυθεντικού, υπερφυσικού πλάσματος που στοιχειώνει την οθόνη.

Απέναντί του, ο ανυποψίαστος μεσίτης Hutter αντιμετωπίζει αρχικά την εμπειρία με αφελή περιέργεια και αλαζονική αδιαφορία. Διασκεδάζει με ένα βιβλίο αποκρυφισμού σαν να πρόκειται για φαντασιοπληξία, αγνοώντας επιδεικτικά τα σημάδια του πεπρωμένου. Η ειρωνική του απόσταση μετατρέπεται σε υπόγειο τρόμο μόνο όταν συνειδητοποιεί το αλλόκοτο, νοσηρό ενδιαφέρον του οικοδεσπότη για μια σταγόνα αίματος στο τραπέζι του δείπνου.

«Και όταν πέρασε τη γέφυρα, τα φαντάσματα ήρθαν να τον συναντήσουν».

Αυτός ο διάσημος μεσότιτλος σηματοδοτεί όχι μόνο το πέρασμα από το οικείο στο άγνωστο, αλλά και μια βαθύτερη εσωτερική μετάβαση: από τη λογική στην ονειρική κατάσταση, από τη συνείδηση στο υποσυνείδητο. Είναι μια σαφής αλληγορία της κινηματογραφικής εμπειρίας, όπου ο θεατής εγκαταλείπει την πραγματικότητα για να εισέλθει σε έναν κόσμο σκιών. Σε αυτό το σημείο, η φωτισμένη λογική της επιστήμης, την οποία προσωποποιεί ο καθηγητής στην πόλη, αποδεικνύεται παντελώς ανίσχυρη. Αν και ο ίδιος επιχειρεί να ερμηνεύσει τον βαμπιρισμό μέσω ορθολογικών αναλογιών, εξετάζοντας σαρκοφάγα φυτά και μικροσκοπικούς πολύποδες, η γνώση του παραμένει ανεπαρκής για να αναχαιτίσει την επερχόμενη μεταφυσική απειλή.

Στο επίκεντρο του δράματος βρίσκεται η σύζυγος του Hutter, η Ellen (ή Nina), μια ύπαρξη με λεπτή, σχεδόν προφητική ένταση που είναι βαθιά δεμένη με τη φύση. Η εικόνα της μέσα σε ένα μενταγιόν προκαλεί το ανατριχιαστικό σχόλιο του Orlok για τον όμορφο λαιμό της, αποκαλύπτοντας τον υπόγειο, σκοτεινό ερωτισμό του μύθου. Η ευαισθησία της Ellen λειτουργεί ως μέσο επικοινωνίας με το υπερφυσικό: τη στιγμή που ο σύζυγός της δέχεται επίθεση στο μακρινό κάστρο, εκείνη βυθίζεται σε μια υπνοβατική έκσταση, συντονιζόμενη τηλεπαθητικά με τον πόνο του. Η κραυγή της διαπερνά τον χώρο και αναχαιτίζει προσωρινά το τέρας, το οποίο κινείται με απόκοσμη ακαμψία, σαν να έχει αναστηθεί από τον τάφο.

Ο Murnau αξιοποιεί πρωτοποριακά τεχνάσματα, όπως η επιτάχυνση της κίνησης της άμαξας και η χρήση αρνητικού φιλμ που μεταμορφώνει το τοπίο σε έναν εφιάλτη με μαύρο ουρανό. Ωστόσο, η μεγαλύτερη δύναμη της ταινίας έγκειται στην ενσωμάτωση του ίδιου του φυσικού περιβάλλοντος. Τα δάση, η θάλασσα και οι σκιές γίνονται συμμέτοχοι στο δράμα, φορείς μιας αόρατης ενότητας. Η σύντομη διάλεξη για τα σαρκοφάγα φυτά λειτουργεί ως ειρωνικό σχόλιο, υποδηλώνοντας ότι η ίδια η φύση εμπεριέχει μηχανισμούς θανάτου. Αυτή η οργανική απειλή κορυφώνεται με το «ανίερο φορτίο» του πλοίου, όπου οι αρουραίοι ξεχύνονται ως φορείς πανούκλας, ενώ το σκάφος πλέει μόνο του, σαν φάντασμα, καθοδηγούμενο από μια αόρατη δύναμη προς την καταδίκη της πόλης.

Η διάσταση του τρόμου συμπληρώνεται από τον υπηρέτη του βρικόλακα, τον Knock, ένα πλάσμα γελοίο και ταυτόχρονα τραγικό. Η παράνοιά του στις στέγες αντανακλά την υστερία της πανούκλας, όμως η μετέπειτα θλίψη του μέσα στο κελί του ασύλου για τον χαμένο κύριό του αποκαλύπτει μια παράξενη, σπαρακτική ανθρωπιά μέσα στο τερατώδες. Καθώς η πλοκή εξελίσσεται με γρήγορες εναλλαγές και παράλληλο μοντάζ, το μοτίβο του απειλούμενου ζευγαριού επανέρχεται ως ο βασικός άξονας. Η εμβληματική σκιά του νυχιού του Orlok, καθώς απλώνεται πάνω στο στήθος της ηρωίδας, συμβολίζει την αόρατη δύναμη που απειλεί να καταπιεί τη ζωή και την αγάπη.

Το τέλος της ιστορίας ανατρέπει τον μύθο της Πανδώρας, καθώς η καταστροφή δεν προέρχεται από απλή περιέργεια, αλλά από μια αναπόφευκτη μοίρα. Η σωτηρία δεν επέρχεται μέσω της λογικής, αλλά μέσω της απόλυτης, ανιδιοτελούς Αγάπης. Η Ellen, επιδεικνύοντας υπέρτατη αυτοθυσία, επιλέγει να παραδοθεί οικειοθελώς στον βρικόλακα, κρατώντας τον κοντά της μέχρι το πρώτο φως της αυγής. Με τις πρώτες ακτίνες του ήλιου, το κακό διαλύεται και ο Orlok εξαφανίζεται σαν καπνός, αφήνοντας πίσω του τη λύτρωση.

«Όχι τόσο γρήγορα, νεαρέ φίλε. Κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει από το πεπρωμένο του.»
Αυτή η φράση συμπυκνώνει ολόκληρη την υπαρξιακή φιλοσοφία του έργου: μια απαισιόδοξη αλλά βαθιά ποιητική θεώρηση της ανθρώπινης ύπαρξης, όπου ο θάνατος δεν είναι απλώς το τέλος, αλλά μια δύναμη που διαπερνά τα πάντα από την αρχή. Με την υποβλητική φωτογραφία του Fritz Arno Wagner και την εξπρεσιονιστική αισθητική του, το Nosferatu, eine Symphonie des Grauens παραμένει ένα διαχρονικό αριστούργημα. Δεν είναι απλώς μια ταινία τρόμου, αλλά μια οπτική συμφωνία πάνω στη φθορά και το αναπόφευκτο της μοίρας, μια διαρκής υπενθύμιση ότι το πραγματικά τρομακτικό δεν είναι το απόκοσμο τέρας, αλλά η ίδια η ζωή όταν αποκαλύπτει τη σκοτεινή, αρχέγονη πλευρά της.

Βαθμολογία:

0 κακή | 1 μέτρια | 2 ενδιαφέρουσα | 3 καλή | 4 πολύ καλή | 5 αριστούργημα