Χρυσή Εποχή

Κριτικός: Χάρης Καλογερόπουλος

Έκδοση Κειμένου: 28/2/2012

Ένας άντρας και μια γυναίκα προσπαθούν παθιασμένοι να κάνουν έρωτα, αλλά διαρκώς ανακόπτονται από τον κοινωνικό περίγυρο, όπως σε μια βραχώδη παραλία με καρδινάλιους ή πάπες που σαπίζουν μέσα στα χρυσοποίκιλτα άμφια και τις τιάρες. και όπου έχει μαζευτεί πλήθος για τα εγκαίνια της… αυτοκρατορικής Ρώμης. Αργότερα σε ένα γκαλά σε μεγαλοαστικό σπίτι, το ζευγάρι προσπαθεί ματαίως να συνουσιαστούν στον κήπο, ενώ αργότερα μαθαίνουμε πως από ένα κάστρο εξέρχονται κάποιοι μετά από όργιο κι ένας μοιάζει εμφανισιακά με τον Χριστό. Στο μεταξύ, βλέπουμε αγελάδα σε υπνοδωμάτιο, εκπαραθύρωση χριστουγεννιάτικου δέντρου και καμηλοπάρδαλης, επαναστάσεις και επιρρίψεις ευθυνών μεταξύ ιθυνόντων κ.λπ. Με πυρήνα το ερωτικό πάθος και τη ματαίωση, οι αυτόματοι συνειρμοί ξεπηδούν σαν αλυσιδωτή αντίδραση.

Από τη στιγμή που οι Φρόιντ-Γιουνγκ ανακάλυψαν έναν δεύτερο και τρίτο εαυτό που θέλει ή ακολουθεί ή σκέπτεται (Υποσυνείδητο και Υπερεγώ), καθοδηγώντας υπογείως τη συνείδηση, ήταν επόμενο, σε συνάρτηση με τις αντιεξουσιαστικές ιδεολογίες, να δημιουργηθούν καλλιτεχνικά κινήματα όπως ο ντανταϊσμός και ο σουρεαλισμός. Η λογική των ονείρων θεωρήθηκε πιο υγιής από την κοινωνική λογική, η οποία πλέον φάνταζε ως εργαλείο της εξουσίας κι όχι της προόδου. Ο Λουίς Μπουνιουέλ, παρέα με τον Σαλβαντόρ Νταλί, ενθουσιώδεις νεαροί καλλιτέχνες στο Παρίσι, σκαρώνουν δυο ταινίες-σκάνδαλα που αναστατώνουν και προκαλούν τους αστούς. Στον «Ανδαλουσιανό Σκύλο», η «αυτόματη γραφή» απλά σοκάρει γιατί η υπόθεση αφορά δυο τρία πρόσωπα σε ιδιωτικές στιγμές, αλλά στη «Χρυσή εποχή», καθώς εμπλέκονται αναφορές στην καθολική εκκλησία, στις αρχές και στην αστική τάξη, φτάνουμε στην απαγόρευση της προβολής για δεκαετίες. Κοινός πυρήνας και στα δυο είναι βέβαια το σεξουαλικό ένστικτο και η αναχαίτιση του από τις νόρμες. Η επανάσταση, πριν να εκφραστεί ταξικά, πρέπει να αναδυθεί από τη σεξουαλική καταπίεση.

Στον «Ανδαλουσιανό Σκύλο» η σύνδεση των πλάνων και των σκηνών είναι σαν «αυθόρμητες σκέψεις» και τα σημαίνοντα στο μυαλό του κάθε θεατή δεν είναι καθορισμένα. Στη «Χρυσή εποχή», παρ’ όλο που κι εκεί υπάρχει ελευθερία συνειρμών, μπορούμε να δούμε πιο οργανωμένη σκέψη όσον αφορά στις ρίζες αυτού που δεκαετίες αργότερα θα εξελισσόταν στα ώριμα έργα του Μπουνιουέλ, όπως η «Κρυφή Γοητεία της Μπουρζουαζίας» και  το «Φάντασμα της ελευθερίας», δηλαδή τη διαρκή αναστολή της επιθυμίας από κοινωνικούς ελέγχους «φυτεμένους» μέσα μας.

Τα δυο φιλμ αποτελούν ένα δίπτυχο μοναδικό στην ιστορία του σινεμά. Οι Γκρίφιθ και Αϊζενστάιν προηγήθηκαν μεν, ορίζοντας τα πρώτα συντακτικά της νέας καλλιτεχνικής γλώσσας, αλλά ο Μπουνιουέλ κάνει ένα πρώιμο άλμα όπου η κινηματογραφική γραφή ιδιαίτερα στη «Χρυσή εποχή» φτάνει στο επίπεδο του στυλ και συναγωνίζεται τη σοβαρή λογοτεχνία.

Βαθμολογία:

Κριτικός: Γιώργος Ξανθάκης

Έκδοση Κειμένου: 17/7/2026

Το L’Age d’Or (1930) του Λουίς Μπουνιουέλ αποτελεί όχι απλώς μια συνέχεια του Un Chien Andalou (1929), αλλά μια ριζική κλιμάκωση της σουρεαλιστικής πρόκλησης. Αν η πρώτη ταινία λειτουργούσε ως μια εκρηκτική χειρονομία απέναντι στη λογική και τη γραμμική αφήγηση, εδώ ο Μπουνιουέλ προχωρά σε μια ολομέτωπη επίθεση εναντίον κάθε μορφής εξουσίας: της εκκλησίας, της αστικής τάξης, της ηθικής και της ίδιας της κινηματογραφικής αφήγησης.

Η ταινία σηματοδοτεί τη μετάβαση από τον καθαρό σουρεαλιστικό πειραματισμό σε μια πιο στοχευμένη, πολιτική και πολιτισμική κριτική. Ο υβριδικός της χαρακτήρας -ανάμεσα στον βωβό κινηματογράφο και τον πρώιμο ήχο- αντανακλά και το ίδιο της το περιεχόμενο: ένα πεδίο σύγκρουσης, όπου παλιές μορφές διαλύονται και νέες γεννιούνται μέσα από την πρόκληση. Δεν πρόκειται για μια αφήγηση με την παραδοσιακή έννοια, αλλά για μια διαρκή εκτροπή της αφήγησης, όπου η λογική του ονείρου, του ασυνείδητου και του σαρκαστικού αστείου καθορίζει τη ροή.

Στον πυρήνα της βρίσκεται ένα ζευγάρι που αδυνατεί να ενωθεί. Η επιθυμία τους παραμένει διαρκώς ανεκπλήρωτη, εμποδισμένη από κοινωνικούς κανόνες, τυχαία γεγονότα και εσωτερικές αναστολές. Αυτή η αδυναμία δεν είναι απλώς ερωτική· γίνεται σύμβολο μιας βαθύτερης υπαρξιακής και κοινωνικής ματαίωσης. Οι ήρωες του Μπουνιουέλ δεν μπορούν να ικανοποιήσουν τις επιθυμίες τους, γιατί βρίσκονται παγιδευμένοι σε ένα σύστημα που καταπιέζει, διαστρέφει και τελικά γελοιοποιεί κάθε ανθρώπινη ορμή.

Γύρω από αυτή τη βασική συνθήκη ξεδιπλώνεται μια καταιγίδα εικόνων που συνδυάζουν το κωμικό με το βίαιο και το ιερό με το βέβηλο. Από την αρχική σκηνή με τους σκορπιούς -μια μεταφορά για το «δηλητήριο» της ίδιας της ταινίας- μέχρι τις παρωδίες ντοκιμαντέρ και «συμφωνιών πόλης», ο Μπουνιουέλ αποδομεί όχι μόνο την κοινωνία αλλά και τις ίδιες τις μορφές αναπαράστασής της. Οι εικόνες λειτουργούν σαν επιθέσεις: μια αγελάδα σε ένα αστικό δωμάτιο, έντομα στο πρόσωπο ενός οικοδεσπότη, μια αριστοκρατική δεξίωση που συνεχίζεται ατάραχη μπροστά στη βία και τον θάνατο.

Η κοινωνική απάθεια αποτελεί έναν από τους πιο αιχμηρούς άξονες της ταινίας. Οι χαρακτήρες δεν αντιδρούν μπροστά στο παράλογο ή το φρικτό · αντίθετα, το ενσωματώνουν ως μέρος της κανονικότητας. Αυτή η στάση αποκαλύπτει τη βαθιά υποκρισία και την ηθική χρεοκοπία της αστικής τάξης, η οποία διατηρεί τα προνόμιά της μέσα από την άρνηση και την απώθηση.

Παράλληλα, η ταινία διαπερνάται από μια έντονη σεξουαλική ενέργεια, που όμως δεν οδηγεί ποτέ σε ολοκλήρωση. Η επιθυμία μετατρέπεται σε φετίχ, σε βία, σε παραμορφωμένη έκφραση. Το σώμα δεν απελευθερώνεται· εγκλωβίζεται σε ένα σύστημα απαγορεύσεων και αντικαταστάσεων. Έτσι, η ερωτική ένταση κορυφώνεται όχι σε ένωση, αλλά σε αποσύνθεση και παραλήρημα.

Η κορύφωση της ταινίας έρχεται με μια πράξη καθαρής εικονοκλασίας, όπου σύμβολα θρησκείας, εξουσίας και παραγωγής καταρρέουν μέσα από μια αλυσιδωτή καταστροφή. Το φινάλε, με την προκλητική αναφορά στον Μαρκήσιο ντε Σαντ, οδηγεί την ταινία στο απόλυτο όριο: εκεί όπου το ιερό και το βέβηλο συγχωνεύονται, και κάθε ηθική διάκριση καταρρέει. Η μορφή που συνδυάζει τον Χριστό με τον Σαντ αποτελεί την πιο ακραία εικόνα αυτής της σύγκρουσης.

Το L’Age d’Or δεν είναι απλώς μια σουρεαλιστική πρόκληση· είναι μια επίθεση σε κάθε μορφή κανονικότητας -κοινωνική, θρησκευτική, αισθητική. Με εργαλεία το χιούμορ, την πρόκληση και την ονειρική λογική, ο Μπουνιουέλ δημιουργεί ένα κινηματογραφικό πεδίο μάχης, όπου η επιθυμία, η εξουσία και η υποκρισία συγκρούονται αδιάκοπα. Πρόκειται για μια ταινία που δεν ζητά να γίνει κατανοητή, αλλά να βιωθεί -σαν ένα όνειρο που ταυτόχρονα γοητεύει και στοιχειώνει.

Βαθμολογία:

0 κακή | 1 μέτρια | 2 ενδιαφέρουσα | 3 καλή | 4 πολύ καλή | 5 αριστούργημα